خبرنامه دانشجویان ایران: بهمن ماه یکی از آن دست ماه هایی است که دانشجویان مقطع تحصیلات تکمیلی به دنبال ارائه و تصویب پروپوزال پایان نامه خود هستند؛ مسئله مهم این ماه در این است که همواره دو اتفاق مهم می افتد!، یک؛ بازار پایان نویسی داغ می شود و دو؛ سرقت های علمی - بخوانید کپی پیست- نیز افزایش می یابد.
به گزارش خبرنگار صنفی- آموزشی «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ «یک روز با «دکان پایاننامه» فروشی!» عنوان گزارشی بود که هفته گذشته درباره بازار پایان نامه نویسی به آن اشاره شد. مسئله ای «دردناک» که چند سالی است که به دلایل مختلف از جمله، افزایش ورود دانشجویان به مقاطع ارشد و دکتری بدون زمینه توانمندی علمی با توجه به افزایش ظرفیت دانشگاه ها و فشار بر روی دانشجو از طرف استاد برای ارائه مقاله توانسته است بازار خوبی را برای سودجویان درست کند.
اما در کنار این مسئله، افزایش سرقت های علمی یا همان کپی و پیست است، مشکلی که با توجه به افزایش ضریب نفوذ شبکه های اینترنتی و در دسترس بودن متن تعداد زیادی از پایان نامه ها در پایگاه های مختلف آن هم به صورت رایگان بیشتر دیده شده است. روحالله سلیمانیپور کارشناسارشد علم اطلاعات و دانششناسی در مقاله در همین رابطه می نویسد: در گذشتههای دور که ثبت و نگهداری دستاوردهای علمی و پژوهشی، کمتر و به دشواری امکانپذیر بود و محققان بهآسانی به منابع علمی دسترسی نداشتند و بیشتر تجربهها و اندیشهها به صورت شفاهی منتقل میشد، نوشتهها و آثار علمی اغلب حاصل کوششهای فردی نویسندگان تلقی میشد و از ارجاع و استناد به منابع علمی تحقیق خبری نبود. با گسترش فنون و امکانات ثبت و نگهداری و نشر کتاب، دانشمندان و محققان برای ارج نهادن به کوششهای علمی پیشینیان و امانتداری در انتقال دستاوردهای فکری، هر گاه در نوشتههای خود از آثار گذشتگان سود میبردند، به آن آثار اشاره میکردند. نسبت دادن آثار علمی دیگران به خود و استفاده از نوشتههای دیگران در پژوهشها بدون اشاره به مشخصات منابع و نام و نشان پدیدآورندگان اصلی منابع تحقیق، همواره کاری ناپسند و غیر اخلاقی، و نوعی دزدی به شمار میآمده است. اصطلاح سرقت علمی یا ادبی، اشاره به همین لغزش پژوهشی دارد.
امروزه، با فراگیر شدن ابزارهای نشر اندیشه و دانش، و با تنوع کاربری پژوهشهای علمی و دانشگاهی، موضوع امانتداری در استفاده از آثار علمی دیگران، اهمیت بیشتری یافته است. دامنۀ بحث سرقت علمی، گستردهتر شده و آموزش شیوههای درست بهرهگیری از منابع علمی به دانشجویان و پژوهشگران برای پرهیز از سرقت علمی، ضرورت یافته است. سرقت علمی، نسبت به گذشته تعریفی روشنتر دارد و امکاناتی برای کشف و تشخیص مصادیق آن فراهم آمده است. دانشگاهها و مراکز علمی برای مبارزه با آن، قوانینی تصویب کردهاند و متخلفان را بر اساس آن قوانین مجازات میکنند.
* سرقت علمی در فضای دیجیتال
از سوی دیگر به نوشته حوّا حیدری پژوهشگر و نویسنده گسترش روزافزون پایگاههای اینترنتی و دسترسی آسان به انبوه اطلاعات شامل: کتابها، مقالهها و دیگر انواع متون علمی و غیر علمی در اینترنت، زمینۀ لغزش برخی از دانشجویان و پژوهشگران را در استفادۀ نادرست از این منابع فراهم آورده است. برخی از دانشجویان و پژوهشگران، آگاهانه یا ناآگاهانه، با در کنار هم قرار دادن قطعاتی از نوشتههای دیگران بدون استناد و ارجاع درست به منابع، بهآسانی دست به مقالهسازی میزنند و در واقع، مرتکب سرقت علمی میشوند. البته به همان میزان که زمینۀ استفادۀ نادرست از منابع علمی در فضای دیجیتال فراهم است، کشف و تشخیص موارد سرقت علمی نیز از طریق وبسایتها و نرمافزارهای اینترنتی، بهراحتی امکانپذیر است.
* سرقت علمی چیست؟
بر اساس تعریف ارائه شده این واژه عبارت است از: "استفاده از لغات یا ایده دیگران به عنوان ایده خود. این امر ممکن است به دلیل جهل یا عدم اطلاع از راه صحیح تشکر از دیگران یا منبع دادن به آنها باشد. همچنین ممکن است به طور عمد و به قصد فریب دیگران انجام شود. در فرهنگ لغات نیز این واژه به طور کلی به همین صورت تعریف شده است، هر چند که عبارات دیگری همچون موارد ذیل برای توضیح بیشتر این لغت بکار رفته است.
* استفاده از تولیدات و نوآوری های علمی دیگران بدون ذکر منبع و اجازه از آنها.
* ارائه دادن ایده یا یافته دیگری، به عنوان یک مورد جدید و اولیه.
* بکاربردن بدون اجازه یا تقلبی افکار یا بیان دیگران و ارائه آنها به عنوان یافته اصلی خود.
* دزدیدن و به حیله ارائه دادن ایده و نوشته های دیگران، به نام خود.
* انواع مصداقهای سرقت علمی
البته از سوی دیگر شاید تعداد زیادی از دانشجویان و محققانی که اقدام به این کار میکنند، به دلیل نداشتن اطلاع از مصادیق این سرقتها است. سیده زهرا بطحائی دانشیار دانشگاه تربیت مدرس در مقاله ای دراین باره می نویسد: تعویض نام و آدرس مقاله، پایان نامه یا رساله ای که قبلا توسط محققین دیگری در همان کش ور یا کش ور دیگری انجام و منتش ر شده اس ت با نام و آدرس جدید و چاپ یا ارائه در یک مجله یا مرکز دیگر. این کار مصداق بارز سرقت علمی از نوع عمد است.
استفاده از داده ها، متون و یافته های چند مقاله و تلفیق آن ها در یکدیگر به منظور تولید یک مقاله نو. این نوع از سرقت علمی تحت عنوان " The Potluck paper ” شناخته میشود. که شاید بهتر باشد در فارسی به آن "مقاله معجون" گفته شود، چرا که آمیخته ای از داده های مقالات دیگران است. در برخی موارد، مقاله نویس یا به عبارت بهتر، مقاله ساز، متن را نیز به نحوی تغییر میدهد که تشخیص تقلبی بودن آن به سادگی امکان پذیر نیست.
در این حالت به آن "The labor of laziness ” یا "تنبل کاری" اطلاق میگردد، فرد به جای انجام کار اصلی، وقت خود را صرف سوء استفاده از داده های دیگران می کند. مقاله ساز، با حفظ محتویات مقاله اصلی، ظاهر مقاله، مثل شکل جداول یا نحوه رسم نمودارها را تغییر می دهد. یا مثلا جداول ارائه شده در مقاله اصلی را به نمودار تبدیل می کند، کلید واژه ها را تغییر می دهد، خلاصه را عوض می کند و غیره. به این عمل "استتار جزئی" یا " The poor disguise ” گفته می شود.
حتی انتشار یک مقاله به طور کامل یا حتی بخشی از اطلاعات، داده ها و یافته ها در چند نشریه به طور هم زمان یا با فاصله زمانی. این مورد می تواند به هر دو صورت عمد یا سهو صورت گیرد.
1- اگر محقق نتایج یک کار را به طور هم زمان به دو یا چند مجله بفرستد و بر حسب اتفاق در دو مجله پذیرفته شود و به چاپ برسد، این از مصادیق سرقت علمی عمد است. چرا که ارسال یک مقاله همزمان به دو یا چند مجله، بر حسب قانون تألیفات، مجاز نیست. این مورد "سرقت علمی از خود 1 نیز نامیده می شود.
2- ولی حالت دیگری نیز از این مورد مشاهده شده است. به عنوان مثال گاهی یک مقاله به یک مجله ارسال می گردد ولی بعد از مدت طولانی و مکاتبات فراوان، پاسخ داده نمی شود. محقق به ناچار مقاله را به مجله دیگری می فرستد. ولی پس از طی مراحل چاپ آن در مجله دوم، به ناگاه متوجه چاپ آن در مجله اول،بدون اطلاع و هماهنگی، میشود. اگر چه این مورد، خلافی غیرعمد است ولی به هر حال محققین محترم باید توجه داشته باشند که تا از پس گرفتن مقاله از مجله اول و عدم چاپ آن مطمئن نشده اند، آن را برای مجله دیگری ارسال ننمایند.
استفاده از عین جملات یا عبارات دیگران بدون ذکر منبع و گذاشتن گیومه. این عمل تحت عنوان "سرقت علمی کپی و درج 2 شناخته می شود. حتی تغییر چند کلمه در یک جمله نیز نمی تواند این جرم را تقلیل دهد و به آن یا سرقت علمی با تغییر چند کلمه 3 گفته می شود.
نوع دیگری از سرقت علمی که کمی هم پیچیده است، سرقت علمی استعاره 4 است. این نوع به حالتی اطلاق می شود که از کنایه، تشبیه یا استعاره دیگران برای روشن کردن یک ایده استفاده می شود. در شرایطی که چاره ای جز بکارگیری این استعاره ها نیست، باید از نویسنده اصلی کسب اجازه نمود.
و از این دست نمونه ها که شاید خیلی از دانشجویان با این مسائل آشنا نباشند.
* راههای تشخیص سرقت علمی
شاید در گذشته، بررسیهای انسانی و آشنایی با کتابها و منابع علمی، تنها راه تشخیص سرقت علمی بود و بسیاری از نمونههای دستبرد به آثار و نوشتههای دیگران، از چشمها دور میماند؛ اما امروزه با پیشرفت فناوری اطلاعات و با استفاده از نرمافزارهای دقیق و حساس، بهراحتی میتوان موراد سرقت علمی را شناسایی کرد.
شیوۀ کار نرمافزارهای کشف و تشخیص سرقت علمی، غالباً به این ترتیب است که نخست متن همۀ کتابها، مقالهها و پایاننامهها را در بانکهای اطلاعاتی ذخیره میکنند و سپس امکان بررسی و مقایسۀ نوشتۀ مورد نظر، اعم از: کتاب، مقاله یا پایاننامه را با محتوای بانکهای اطلاعاتی فراهم میآورند. بر اساس الگوریتمها و دستورعملهایی که نرمافزار بر اساس آن کار میکند، مشابهتهای احتمالی متن مورد نظر با متون موجود در بانکهای اطلاعاتی مشخص میشود. نرمافزار میتواند مواردی را که نویسنده از متون و منابع دیگر استفاده نموده، اما بهدرستی به آن استناد نکرده است، مشخص کند.
مرادی و قربانی بوساری (1393)، معروفترین نرمافزارهای تشخیص سرقت علمی را به این ترتیب معرفی کردهاند. برخی از این نرمافزارها و پایگاهها، به صورت رایگان به کاربران ارائه خدمات میکنند و خدمات برخی دیگر در برابر دریافت هزینه خواهد بود:
آنتی پلیجریست: www.anticutandpaste.com
داک کوب: www.doccop.com
کپی اسکیپ: www.copyscape.com
ترنیتین: www.turnitin.com
اسمال تولز: www.smallseotools.com/plagiarism
داست بالز: www.dustball.com/cs/plagiarism
آکادمیک پلیجریزم: www.academicplagiarism.com
پلچ اسکن: www.plagscan.com
پلیجریزم دیتیکت: www.plagiarism-detect.com
آی تنتیکیت: www.ithenticate.com
سامانۀ مشابهیاب متون نور (سمیم) نیز به عنوان نخستین سامانۀ پیشگیری از سرقت علمی در ایران، بهتازگی در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، ایجاد و راهاندازی شده است. بخشی از ویژگیهای سامانۀ سمیم نور به قرار ذیل میباشد؛ این ویژگیها از اطلاعات موجود در پایگاه اینترنتی سمیم نور گرفته شده است:
* یافتن مقالههای مشابه با مقالۀ کاربر
* نمایش درصد مشابهت متون، به صورت کلی و به تفکیک مقالات
* عدم گزارش موارد کوتاه و پرتکرار
* مقاوم در برابر تغییر: چنانچه کاربر، قسمتی از متن را تغییر داده باشد، همچنان میتوان مشابهتها را یافت
* نمایش محل دقیق مشابهت میان دو مقاله و مقایسۀ آنها
* امکان مقایسۀ مقاله کاربر و مقالههای مشابه، به صورت دو پنجره جداگانه
بانک اطلاعاتی سامانه سمیم نور، شامل صدها هزار مقالۀ تماممتن حوزه علوم انسانی ارائهشده در پایگاه مجلات نورمگز ( است و نسخۀ آزمایشی آن با نشانی samimnoor.ir در دسترس کاربران قرار دارد. در گامهای پسین، بانک اطلاعاتی این سامانه با دادههای بیشتری شامل دهها هزار کتاب و منبع ارائهشده در نرمافزارهای مرکز، و همچنین کتابخانۀ دیجیتال نور (نورلایب) گسترش خواهد یافت و قابلیتهای آن بهینهسازی خواهد شد. با فراهمسازی امکان اتصال این سامانه به بانکهای اطلاعاتی سایر رشتهها، میتوان دامنۀ کار این سامانه را گسترش داد. این سامانه، به سردبیران و داوران مجلههای علمی، برای جلوگیری از سرقتهای آشکار علمی، کمک شایانی میکند.
* روشهای پیشگیری از سرقت علمی
به هر حال و با توجه به فضای این روزهای دانشگاه های کشور و شیوع مسئله سرقت علمی باید روش ها و راهکارهایی نیز برای «درمان» این پدیده در نظر گرفت. آگاهی دادن، حذف فشارهای کاذب بر روی دانشجویان و اساتید از برای ارائه مقاله یا اتمام طرح در یک زمان خاص، استفاده و بکارگیری از اساتید مجرب و دارای تخصص، توسعۀ نرمافزارهای تشخیص سرقت علمی، مجازاتهای قانونی و آموزش پرهیز از سرقت علمی، می تواند کمک بزرگی در حل این پدیده کند.
* گزارش از محمدرضا حیاتی