به گزارش خبرنگار فناوری اطلاعات «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ با این حال هوش مصنوعی در ایران در ابتدای راه است؛ بهطوری که حسین محمدیفر، متخصص هوش مصنوعی و رباتیک میگوید که به دلیل ضعیف بودن زیرساختهای این فناوری در کشور، هوش مصنوعی در حال حاضر بیشتر روی سیستمهای نرمافزاری متمرکز شده است. با وجود این در حال حاضر در بخشهای مختلف کشور فعالیتهای ارزشمندی انجام گرفته است که ما را نسبت به آینده هوش مصنوعی در ایران امیدوار میکند. موضوع این است که وضعیت کنونی ایران در فناوری هوش مصنوعی بهمثابه کودکی است که تازه راه رفتن را فراگرفته و تا ایستادن روی پاهای خود راه زیادی در پیش دارد. ساخت ربات آتشنشان با استفاده از هوش مصنوعی توسط دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین و ساخت سیستمهای جدید کنترل ترافیک از سوی شهرداری از جمله اقداماتی است که در ایران صورت گرفته است.
هوش مصنوعی چیست؟
هوش مصنوعی به هوشی اطلاق میشود که یک ماشین در شرایط مختلف از خود نشان میدهد. در واقع، سیستمهایی که مجهز به هوش مصنوعی هستند، واکنشهایی شبیه به رفتارهای هوشمند انسانی از خود نشان میدهند. سالهاست که هوش مصنوعی در دنیا حرفهایی برای گفتن دارد اما ایران هنوز تا رسیدن به جایگاه جهانی راه زیادی در پیش دارد. بر اساس آمارهای موجود کمبود شرکتهای متخصص هوش مصنوعی، توجه نداشتن دولت به این رشته، سطح پایین استادان ایرانی، کیفیت پایین محتوای درسی و سطح پایین دانشجویان ایرانی از جمله عواملی هستند که باعث شده ایران در مقایسه با کشورهای توسعهیافته در زمینه هوش مصنوعی، پیشرفت چشمگیری نداشته باشد.
نمونههای استفاده از هوش مصنوعی در کشور
بسیاری از رستورانها در دنیا از حالت سنتی خارج شدهاند و با کمک سیستمهای هوشمند و رباتیک، امر سفارش و سرو غذا را انجام میدهند. این سیستمها در ایران کمتر وجود دارند. با این حال چندی پیش رستورانی در تهران تاسیس شد که مجهز به کیوسکهای دیجیتالی است و مشتریان با منوهای دیجیتال چندرسانهای میتوانند غذای مورد نظر خود را سفارش دهند و حتی تعداد و اندازه غذا را تعیین و بعد از پرداخت هزینه و گذشت دقایقی، غذای آماده خود را دریافت کنند. بعد از آن، رستوران هوشمندتری در تهران راهاندازی شد که بسیاری از بخشهای آن به صورت هوشمند اداره میشود و رباتهای هوشمند، رابط بین خریدار و فروشنده هستند. در این رستوران که نخستین رستوران رباتیک ایران است، میزهای مشتریان هم نمایشگرهای هوشمندی هستند که از طریق آن، وارد منو شده و علاوهبر انتخاب غذا، مواد به کار رفته در آن را نیز انتخاب میکنند و حتی میتوانند در آن دخل و تصرف داشته باشند یا آن را کم و زیاد کنند. سرآشپز این رستوران رباتیک با مشاهده سفارشها، اقدام به آمادهسازی غذاها میکند. حتی سرو غذا نیز به صورت رباتیک و با ربات کوچکی انجام میگیرد که روی نواری در وسط رستوران حرکت میکند.
هوش مصنوعی در سیستم حملونقل
محمدیفر، درباره وضعیت هوش مصنوعی در سیستم حملونقل میافزاید: «شهرداری بهتازگی در زمینه کنترل ترافیک با کمک هوش مصنوعی اقداماتی را انجام داده است. در سیستم «گوگل مپ» هم از فناوری هوش مصنوعی استفاده شده و محققان با استفاده از این فناوری، ترافیک را محاسبه میکنند.» در واقع، از طریق الگوریتمهای کامپیوتری یا الگوریتمهای هوش مصنوعی، پیشبینیهایی صورت میگیرد که به واسطه آن، کاربران قادرند حجم ترافیک خیابانهای مورد نظر را مشاهده کنند. فناوری هوش مصنوعی در کشورهای توسعهیافته، به شکل پیشرفتهتری مورد استفاده قرار میگیرد، به این ترتیب که سیستمهای حملونقل عمومی در ارتباط با یکدیگرند. بهعنوان مثال، تمام قطارها، اتوبوسها و هواپیماها از طریق این فناوری به هم مرتبط میشوند و اطلاعات لازم را برای ادامه سفر با یکدیگر رد و بدل میکنند. اما در ایران، این موضوع هنوز کمرنگ است و با استانداردهای جهانی، فاصله دارد. با توجه به بالا رفتن حجم ترافیک بهویژه در کلانشهرها، دیگر استفاده از روشهای سنتی برای زمانبندی چراغهای راهنمایی و رانندگی کارآمد نیست و به سیستمهایی نیاز است تا بتوانند بهطور خودکار و در اوج ترافیک، زمانبندی لازم را جهت روانسازی ترافیک اعمال کنند. کشورهای مختلفی از این قبیل سیستمهای هوشمند بهره میبرند و ایران نیز مدتی است به این گردونه پیوسته است. به گزارش مرکز کنترل ترافیک شهر تهران، سیستمهای کنترل هوشمند مرکزی، در تقاطعهای متعددی در چهار منطقه عملیاتی شهر تهران نصب شده و قرار است این تقاطعها افزایش یابند. در این طرح، چراغهای راهنمایی و رانندگی با شناسگرهای حلقهای مغناطیسی مجهز به سیستم کنترل هوشمند متمرکز و نیز تقاطعها با این سیستم بهطور بیسیم هوشمند شدهاند. در چند ماه گذشته، حسگرهای هوشمند در تقاطعهای خیابان طالقانی، بهار و شریعتی نصب شدند که هدف آنها تشخیص عبور وسایل نقلیه است. این حسگرها به صورتی عمل میکنند که با افزایش حجم خودروها پشت چراغ قرمز، به سیستم، فرمان سبز شدن میدهد. این حسگرها همچنین قابلیت تشخیص خودروهای امدادی و دادن اولویت حرکت به آنها را دارند.
چشمانداز آینده ایران
هوش مصنوعی در ایران و در دنیا موضوع جدیدی است اما از آنجا که ایران از نظر تکنولوژی نسبت به کشورهای آمریکایی و اروپایی، رشد چندانی نداشته است، بحث هوش مصنوعی در ایران هنوز در حد سامانههای نرمافزاری پیشرفت کرده و باید از نظر سامانههای سختافزاری نیز ارتقا یابد. محمدیفر در ادامه صحبتهایش میافزاید: «فناوریهایی که در رابطه با هوش مصنوعی در ایران صورت گرفته، به چند دسته تجاری، زمینههای پزشکی و شناسایی چهره تقسیم میشوند.» بهعنوان مثال، در بخش تجاری، شرکتی طبق سفارش ارائه شده توسط سازمانی خاص، سامانهای را بر اساس هوش مصنوعی طراحی میکند. در بخش شناسایی هویت نیز پیشرفتهایی انجام شده است. بهعنوان مثال، با گسترش هوش مصنوعی، برای شناسایی هویت در بعضی سازمانها، به جای استفاده از مدارک شناسایی، با استفاده از ثبت اثر انگشت یا قرنیه چشم یا چهره، هویت فرد را تشخیص میدهند.
عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی در حوزه هوش مصنوعی
بهتازگی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین در حوزه رباتیک پیشرفتهای خیلی خوبی داشته است، بهطوری که ربات آتشنشان و رباتهای پرندهای با استفاده از این فناوری تولید کرده است که توانستهاند عملکرد خوبی از خود نشان دهند. به گفته محمدیفر این ربات آتشنشان در حال حاضر در مرحله تجاریسازی است و دانشگاه در نظر دارد طی عقد قرارداد با سازمان آتشنشانی و مدیریت بحران، این ربات را به تولید انبوه برساند تا در مواقع لزوم از آن در حوادث احتمالی استفاده کرد. از طرفی محققان دانشگاه آزاد اسلامی با بهرهگیری از هوش مصنوعی، برای این ربات قابلیتهایی تعریف کردهاند که نیروی انسانی قادر به انجام آنها نیست.
هوش مصنوعی و بانکداری
نفوذ هوش مصنوعی در حوزه بانکداری نیز این روزها بسیار چشمگیر است، بهعنوان مثال، پیشبینی رفتار مشتریان، کارهای تراکنشی در بانکها جزء مواردی است که در سطح مقدماتی با استفاده از هوش مصنوعی قابل انجام است، البته هنوز نقصهایی در این حوزه وجود دارد که باید برطرف شود. فناوریهای مالی، فیلمبرداری هوایی و سامانههای نظامی برای ردگیری اهداف مشخص از دیگر کارکردهای هوش مصنوعی است. به گفته محمدیفر با کمک این فناوری، نوعی سیستم واقعیت مجازی برای کتابهای درسی نیز طراحی شده که وقتی دانشآموز، تبلت خود را روی یک صفحه کتاب قرار میدهد، سیستم نکات تکمیلی در مورد آن صفحه را در اختیار او قرار میدهد. محمدیفر معتقد است که در سالهای آتی بهطور قطع رقابت در دنیا بر سر موضوع هوش مصنوعی بیشتر خواهد شد. شرکتهای نرمافزاری و بهطور کلی، هر شرکتی که به سمت و سوی هوشمندسازی سیستمهای خود پیش روند، فرصتهای طلایی در زمینه پیشرفت در این حوزه را پیدا خواهند کرد. او به این نکته اشاره میکند که در حال حاضر، معاونت علمی با حمایت از استارتاپها و نیز شرکتهای دانشبنیان با اعطای وام به شرکتهای فناورانه، گامهای موثری در راستای هوشمندسازی سیستمها در کشور برداشته است. چند ماه پیش جلسه تخصصی درباره اینترنت اشیا و در راستای هوشمندسازی ایران برگزار شد و در آن پروژههایی معرفی شدند که براساس هوش مصنوعی و اینترنت اشیا در حال انجام هستند. یکی از این پروژههای هوشمندسازی، طرح کنتورخوانی هوشمند گاز شرکت ملی گاز ایران است. در این سامانه هوشمند که مراحل آزمایشی را سپری میکند، اندازهگیری مقدار مصرف گاز و مدیریت انرژی به صورت هوشمند انجام خواهد گرفت. چنین سیستم مشابهی قرار است در کنتورهای برق نیز مورد استفاده قرار گیرد.
هوش مصنوعی در دنیا
در حال حاضر، هوش مصنوعی داغترین موضوع مورد بحث در دنیاست. محمدیفر با اشاره به استیون هاوکینگ، فیزیکدان مشهوری که چندی پیش درگذشت، میگوید: «این دانشمند درباره هوش مصنوعی و پیشرفت فناوریهای رباتیک مرتبط با آن عنوان کرده بود که در آیندهای نزدیک، رباتها به چنان هوش بالایی دست پیدا میکنند که حتی ممکن است، منجر به نابودی بشر شود.»
فناوریهای قدرتمندی چون علم رباتیک، یادگیری عمیق، یادگیری تقویتی و شناسایی چهره بهعنوان زیرمجموعه هوش مصنوعی ایجاد شدهاند. او به این موضوع اشاره کرد که دستگاهها و ابزارهای کنترل سلامت مانند ساعتها و دستبندهای هوشمند نیز بر مبنای فناوری هوش مصنوعی عمل میکنند. در تجهیزاتی که بر اساس هوش مصنوعی ساخته میشوند، از یک سو زیرساخت سختافزاری شامل فراهم کردن قطعات لازم مطرح میشود؛ و از سوی دیگر، نوعی برنامه نرمافزاری روی آن نوشته شده و به نرمافزار برنامههایی داده میشود که طبق آن الگوها، کارهایی را که نرمافزار باید انجام دهد، تعیین میکند.
محمدیفر اضافه کرد: «نرمافزار در ابزارهای کنترل سلامت، براساس الگوریتمهای هوش مصنوعی، کار پیشبینی را هم انجام میدهد؛ بهعنوان مثال، با توجه به وضعیت بدنیای که کاربر دارد، مانند وضعیت فشار خون، ضربان قلب، قند و...، پیشبینی میکند که در آینده ممکن است به بیماری خاصی مبتلا شود یا اینکه چه آزمایش خاصی را باید انجام دهد.»
به گزارش analyticsinsight، از برترین فناوریهای هوش مصنوعی در دنیا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
پردازش زبان طبیعی: پردازش زبان طبیعی شاخهای از علم کامپیوتر و هوش مصنوعی است که روی توانایی ماشین در درک زبان انسان، درک ساختار جمله و معنای آن و احساسات و هدف آن کار میکند.
خودکارسازی فرآیند رباتیک: خودکارسازی فرآیند رباتیک به مرور، جایگزین تعاملات انسانی با نرمافزارها میشود. از طریق نرمافزار خودکارسازی فرآیند رباتیک، کارهای متنوعی از معاملات گرفته تا حل پرسشنامه، محاسبات پیچیده و... با سرعت بسیار بالاتر و خطاهای کمتری انجامپذیر است.
بیومتریک: در علم کامپیوتر، علم بیومتریک بهمنظور شناسایی و تشخیص هویت افراد بر پایه ویژگیهای فیزیکی، زبان بدن و تعامل انسان با فناوری مورد استفاده قرار میگیرد. فناوری بیومتریک در سال 2018 یکی از مهمترین شاخصههای تشخیص هویت در دنیا محسوب میشود و در آن، شناسایی افراد براساس اندامهای انسان انجام میشود.
شبکههای عصبی: طرح برنامهریزی شبکه عصبی مصنوعی با الهام از مغز انسان ارائه شده که مجهز به نورونهای عصبی گستردهای است. شبکه عصبی مصنوعی بهعنوان زیرمجموعه فناوری Deep Learning (یادگیری عمیق) و یادگیری ماشینی ایجاد شدهاند. یکی از محققان در سال 1989 نخستین خودروی خودکار را با کمک شبکههای عصبی تولید کرد.
یادگیری ماشینی: یادگیری ماشینی راه سادهای برای دستیابی به هوش مصنوعی است که در واقع، توانایی یادگیری یک ماشین بدون کدگذاری است. یادگیری ماشینی در خودروهای خودران، جستوجوی شبکهای، پردازش دقیق تصویر مورد استفاده قرار میگیرد. محمدیفر درباره تعریف یادگیری ماشینی میگوید: «یادگیری ماشینی به این معناست که وقتی انسان کاری را انجام میدهد، یک ماشین نیز بتواند با یادگیری، آن را انجام دهد. در واقع، یادگیری ماشینی حالات مختلفی دارد؛ از جمله اینکه، به ماشین آموزش داده میشود یا ماشین به خودی خود میتواند آموزش ببیند.»
اینترنت اشیا: اینترنت اشیا شبکهای جهانی از کامپیوترها، حسگرها و محرکهایی است که از طریق پروتکلهای اینترنت به یکدیگر متصل شدهاند. نمونه اصلی زمانی است که یک کامپیوتر با دستگاه متصل به یک حسگر از طریق اینترنت مرتبط میشود. اینترنت اشیا باعث میشود هوش مصنوعی از دادههای خام در زمان واقعی نهایت استفاده را ببرد.
روز جهانی ارتباطات با چاشنی هوش مصنوعی
هر ساله 17 ماه می ( 27 اردیبهشت)، مصادف با روز جهانی ارتباطات است و شعاری برای آن انتخاب میشود. اتحادیه جهانی مخابرات (ITU)، شعار امسال روز جهانی ارتباطات را به مساله هوش مصنوعی اختصاص داد و آن را «فعال کردن استفاده مثبت از هوش مصنوعی برای همه» نامیده است. محمدیفر در توضیح شعار امسال به «صفر و یک» گفت: «هوشمندسازی در دنیا هم از جنبه مثبت و هم از جنبه منفی قابل تأمل است. بهعنوان مثال، از جنبه منفی هوش مصنوعی میتوان به طغیان رباتها و انجام کارهایی خارج از کنترل اشاره کرد که ممکن است حتی به نابودی جامعه و زیرساختهای زمین بینجامد. اما از جنبه مثبت آن بیشتر میتوان به تاثیر آن در بالا بردن سطح رفاه بیشتر بشر و کمک به کنترل حوادث اشاره کرد.»
از دیروز تا امروز
ظهور هوش مصنوعی به دهه 50 میلادی برمیگردد که این فناوری نخستین بار در دنیا از سوی برخی ریاضیدانها مطرح شد و سپس «لیسپ جان مکارتی»، ابداعکننده زبان برنامهنویسی و دانشمند آمریکایی علوم کامپیوتر در سال 1955 به صورت عمومی آن را ارائه و برای اولین بار از واژه هوش مصنوعی استفاده کرد. مکارتی به موضوعی پرداخت مبنیبر اینکه ماشین هم قادر به انجام کارهایی باشد که هوش انسانی نیز از عهده انجام آنها برمیآید. بهطور کلی، هوشی که یک ماشین در شرایط مختلف به کار میگیرد، همان هوش مصنوعی است.
در همین سالها بود که «آلن تورینگ»، آزمون اولیهای طراحی کرد که بعدها تحت عنوان «تست تورینگ» مطرح شد؛ او براساس آن، نوعی سیستم محاورهای در قالب یک سیستم پرسش و پاسخ ارائه کرد که بین انسان و ماشین بود. محمدیفر، درباره عملکرد این تست میگوید: «تورینگ در این تست، مانعی را قرار داد که یک طرف آن انسان و طرف دیگر ماشین یا انسان حضور داشت. طرفی که کاربر انسانی است، از طرف دیگری که دیده نمیشود، سوال میکند. اگر کاربر انسانی متوجه نشود که پاسخهای دریافتی، جوابهای انسانی است یا ماشینی، به این معناست که آزمون موفق بوده است.»
تورینگ در آزمایشی که انجام داد، موفق عمل کرد بهطوری که کاربر انسانی متوجه این نشد که پاسخهای گرفته شده، پاسخهای ماشینی است. در سال 1961، نخستین ربات که بر اساس هوش مصنوعی ساخته شده بود، در خط مونتاژ کمپانی خودروسازی جنرال موتورز مورد استفاده قرار گرفت. پس از طی این فرآیند، بحث شبکههای عصبی مطرح شد که بتوانند هوش ماشین را طراحی و پیادهسازی کنند. تا مدتها این روند با سرعت کمی پیش میرفت و از آنجایی که منابع سختافزاری ضعیف شده بود، هیچ پیشرفت چشمگیری نداشت.
اما محمدیفر معتقد است که در چند سال اخیر، با قویتر شدن منابع سختافزاری نسبت به سالهای گذشته، سامانههای هوش مصنوعی رشد خیلی چشمگیری داشته است. «الیزا»، اولین رباتسخنگویی بود که توسط دانشمندان آزمایشگاه هوش مصنوعی موسسه MIT براساس «پردازش زبان طبیعی» ساخته شد.
در سال 1997، کامپیوتر شطرنجباز «دیپ بلو» توانست در بازی با «گری کاسپارف»، شطرنجباز مشهور جهان، او را شکست دهد. در ادامه پیشرفت فناوری هوش مصنوعی، گوگل ساخت خودروهای خودران را در سال 2009 آغاز کرد. دو سال بعد یعنی در سال 2011، سیستمهای فرمان صوتی Siri، Google Now و Cortana به جریان افتادند. در سال 2016، برنامه کامپیوتری «آلفاگو» که توسط «ذهن عمیق گوگل» ایجاد شده، توانست «لی سدل»، قهرمان جهان در بازی قدیمی چینی موسوم به «گو» را شکست داد. کشفهایی که در سال 2017 بر اساس هوش مصنوعی در زمینه پزشکی ایجاد شد، قادر به شناسایی سرطان پوست و بینظمیهای ضربان قلب است.