به گزارش سرویس صنفی و آموزشی «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ دانشگاهها بهعنوان یکی از اصلیترین نهادهای فرهنگی، علمی و اجتماعی هر کشور، نهتنها محلی برای آموزش و پژوهش هستند، بلکه بستری برای رشد فکری، اجتماعی و فرهنگی نسل جوان محسوب میشوند. با این حال، در سالهای اخیر، کشیدن سیگار در محیط دانشگاهی به یکی از چالشهای جدی تبدیل شده است. این معضل نهتنها سلامت دانشجویان، استادان و کارکنان را تهدید میکند، بلکه چهرهی فرهنگی دانشگاه را نیز خدشهدار میسازد.
افزایش گرایش به سیگار در دانشگاهها
آمارهای غیررسمی نشان میدهد که درصد قابل توجهی از دانشجویان در دوران تحصیل خود با سیگار آشنا شده و برخی به آن وابسته میشوند. محیط آزاد دانشگاه، فشارهای روحی و روانی، اضطراب امتحانات، دوری از خانواده، و تأثیر همسالان از جمله عواملی هستند که باعث گرایش بیشتر به مصرف سیگار میشوند. بسیاری از دانشجویان سیگار را به عنوان راهی برای تخلیه استرس یا ابزاری برای برقراری ارتباط اجتماعی میبینند.
از نگاه روانشناسی اجتماعی، افراد در سنین ۱۸ تا ۲۵ سال به دنبال هویتیابی و استقلال هستند. دانشگاه برای بسیاری از جوانان نخستین تجربهی آزادی فردی و تصمیمگیریهای مستقل است. در این فضا، مصرف سیگار برای برخی نشانهای از بلوغ یا شورش علیه هنجارهای خانوادگی تلقی میشود. گروههای دوستی نیز نقش مهمی دارند؛ در برخی گروهها، مصرف سیگار به عنوان "نماد تعلق" شناخته میشود.
پیامدهای بهداشتی و روانی مصرف سیگار در دانشجویان
مصرف سیگار با بیماریهایی چون سرطان ریه، بیماریهای قلبی و تنفسی، کاهش قدرت تمرکز و افت عملکرد تحصیلی مرتبط است. در برخی موارد، مصرف سیگار میتواند دروازهای به سوی مواد مخدر دیگر نیز باشد. علاوه بر این، بوی نامطبوع سیگار، آلودگی هوا، و افزایش زبالههای تهسیگار در محیط دانشگاه، تجربهی حضور در فضای آموزشی را برای سایر دانشجویان نیز تلخ میکند.
کشیدن سیگار در فضاهای عمومی دانشگاه، چالشهای فرهنگی و اخلاقی نیز به همراه دارد. برای مثال، اساتیدی که خود در محوطه سیگار میکشند، الگویی منفی برای دانشجویان میشوند. همچنین عدم وجود قوانین روشن یا اجرای ضعیف آنها باعث میشود سیگار کشیدن امری عادی جلوه داده شود.
قانونگریزی و نهادهای نظارتی ضعیف
با وجود اینکه بسیاری از دانشگاهها قوانین منع استعمال دخانیات دارند، در عمل این قوانین به درستی اجرا نمیشوند. نبود نظارت مستمر، نبود برخوردهای جدی، و فقدان برنامههای آگاهیبخشی سبب شده است که این معضل نادیده گرفته شود. حتی در برخی دانشگاهها، فضاهایی به صورت غیررسمی به "پاتوق سیگاریها" تبدیل شدهاند.
در مواجهه با این بحران، دانشگاهها نیازمند رویکردی چندبعدی و علمی هستند. برخی از راهکارهای پیشنهادی عبارتاند از:
آگاهیبخشی مستمر: برگزاری کارگاهها، همایشها و کمپینهای اطلاعرسانی درباره آثار مخرب سیگار، استفاده از تجارب افراد ترککرده، و همکاری با مراکز درمانی برای مشاوره روانی میتواند تأثیرگذار باشد.
ایجاد فضاهای جایگزین برای تخلیه روانی: ایجاد کافههای بدون سیگار، اتاقهای آرامش، کلاسهای یوگا، موسیقی، یا نوشتن خلاق میتواند به دانشجویان ابزارهای سالمتری برای مقابله با استرس بدهد.
ممنوعیت کامل و جدی سیگار در محوطه دانشگاه: نصب تابلوهای هشداردهنده، ایجاد مناطق ممنوعه و برخورد انضباطی با متخلفان باید بخشی از سیاستهای رسمی دانشگاه باشد.
مشاوره رایگان برای ترک سیگار: دانشگاهها باید خدمات درمانی و مشاورهای رایگان برای دانشجویانی که قصد ترک دارند، فراهم کنند. استفاده از روانشناس، پزشک، و حتی گروههای حمایتی دانشجویی مفید خواهد بود.
مشارکت دانشجویان در تصمیمسازی: تشکیل شوراهای دانشجویی با محوریت سلامت عمومی، برگزاری نظرسنجیها و دادن نقش فعال به دانشجویان میتواند حس مسئولیتپذیری در برابر فضای دانشگاه را افزایش دهد.
الگوسازی مثبت از اساتید و کارکنان: استادانی که سبک زندگی سالم دارند، میتوانند تأثیرگذاری بیشتری روی دانشجویان داشته باشند. دانشگاهها باید این الگوها را برجسته کرده و به عنوان سفیران سلامت معرفی کنند.
فشارهای قانونی و جریمههای مالی: اعمال جریمه برای سیگار کشیدن در محیط دانشگاه میتواند نقش بازدارنده داشته باشد، بهخصوص اگر درآمد حاصل صرف برنامههای ارتقاء سلامت شود.
شاهد افزایش مصرف دخانیات در دانشگاه هستیم
دکتر محمدحسین امید، در کنگره بینالمللی روز جهانی بدون دخانیات که هفتم خردادماه و همزمان با روز جهانی بدون دخانیات، با حضور مسئولان دو دانشگاه در تالار ابنسینا دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار شد، با تأکید بر اجرای قوانین و مقررات در حوزه دخانیات گفت: «خوشبختانه اجرای قوانین ممنوعیت استفاده از دخانیات تعارضی با حقوق بشر ندارد؛ این محدودیتها در همه کشورها اجرا میشود و از نظر علمی مورد تأیید است. بنابراین باید قوانین مربوط به محدودیت مصرف دخانیات را بیشتر مورد توجه قرار دهیم.»
سرپرست دانشگاه تهران افزود: «متأسفانه به رغم وجود قوانین منع مصرف در محیطهای دانشگاهی، شاهد استعمال دخانیات از سوی دانشگاهیان هستیم. قاعدتاً در این زمینه اجرای دقیقتر و قاطعتر قوانین اثربخش خواهد بود.»
وی همچنین با اشاره به ضرورت همکاری دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران در این زمینه، گفت: «دو دانشگاه علاوه بر همکاری در زمینههای مختلف، میتوانند در موضوع دخانیات هم با سرمایهگذاری، اعمال مقررات و ایجاد رویه همکاری کنند و به سمت تحقق دانشگاه بدون دخانیات حرکت کنند.»
در این کنگره که با هدف ترویج سیاستهای «دانشگاه بدون دخانیات» با همکاری دانشگاههای تهران و علوم پزشکی تهران برگزار شد، دکتر فاطیما العوا، مشاور برنامه ابتکار عمل بدون دخانیات منطقه مدیترانه شرقی سازمان بهداشت جهانی (WHO)، نیز در سخنانی گزارشی درباره وضعیت مصرف دخاینات در جهان و منطقه، خطرات جانی و راههای مقابله با مصرف دخانیات ارائه داد و بر لزوم اعمال مقررات سخت از سوی دولتها تأکید کرد.
نگاهی به تجربهی جهانی
برخی دانشگاههای معتبر دنیا نظیر دانشگاه تورنتو در کانادا یا دانشگاه ملبورن در استرالیا، سیاستهای سختگیرانهای علیه مصرف دخانیات اجرا کردهاند. در این دانشگاهها نهتنها مصرف سیگار بلکه فروش آن در محوطه ممنوع است. در عوض، خدمات حمایتی برای ترک سیگار بهصورت حرفهای ارائه میشود. این تجربهها نشان میدهد که تغییر رفتار در محیط دانشگاهی ممکن است، به شرط آنکه با برنامه و تداوم انجام شود.
دانشگاه باید محلی برای رشد و توسعه انسان سالم، پویا و مسئول باشد. معضل کشیدن سیگار نهتنها سلامت جسم و روان را تهدید میکند، بلکه هویت فرهنگی دانشگاه را نیز تضعیف میسازد. اکنون زمان آن رسیده است که نهادهای دانشگاهی با نگاهی علمی، جامع و انسانی به مقابله با این پدیده بپردازند. سلامت آیندهسازان این سرزمین در گرو تصمیمهای امروز ماست.