به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ جنگ، با تمام تبعات ویرانگر خود، نه تنها زیرساختها و امنیت جوامع را تهدید میکند، بلکه عمیقترین زخمها را بر روان و آینده کودکان برجای میگذارد. در عصر ارتباطات و انفجار اطلاعات، مرز بین دنیای واقعی و مجازی کمرنگ شده و کودکان، به دلیل حس کنجکاوی طبیعی و دسترسی آسان به رسانهها، بیش از هر زمان دیگری در معرض تصاویر، اخبار و تحلیلهای خشونتآمیز و اضطرابآور مرتبط با جنگ قرار میگیرند. این مواجهه زودهنگام و ناخواسته، میتواند آسیبهای روانی جبرانناپذیری به کودکان وارد کند که تا سالها آنها را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، وظیفه اصلی والدین، مربیان و جامعه، ایجاد یک سپر محافظ برای کودکان در برابر این هجمهی اطلاعاتی و روانی است.
صدها کودک جان خود را ازدستدادهاند، بیش از هزار کودک زیر ۱۸ سال مجروح شدهاند و ۴۹۸ مدرسه تحتتأثیر قرار گرفتهاند.» اینها بخشی از نامه انجمن حمایت از حقوق کودکان ایران به دفتر مرکزی صندوق کودکان ملل متحد (یونیسف) است. آنها در این نامه درخواست فوری برای حمایت از کودکان در ایران و ارائه کمکهای بشردوستانه داشتند. این انجمن در نامه دیگری به مرکز کودکونوجوان سیما نگرانی جدی خود را درباره محتوای برخی برنامههای کودک ابراز کرده و خواستار توقف پخش صحنههای تخریب، جنگ و انفجار در انیمیشنهای شبکه «پویا» شده است.
انجمن حمایت از حقوق کودکان ایران شش درخواست را هم از یونیسف دارد. در اولین مورد آنها از صندوق کودکان ملل متحد خواستهاند تا تمام تلاش ممکن را برای پایان این جنگ به کار گیرد و آمریکا و اسرائیل را بهعنوان متجاوز شناخته و به طور بینالملل مسئول نقض حقوق بینالملل، حقوق بشردوستانه بینالمللی و حقوق بشر بهخصوص حقوق کودکان بشناسد. دومین درخواست به «حمایت از ارزیابیهای مستقل، بیطرفانه و مبتنی بر شواهد در خصوص حوادث منجر به آسیب به کودکان و تأسیسات غیرنظامی» مربوط است. «افزایش آگاهی نسبت به پیامدهای انسانی این تحولات، از جمله موارد خاصی که کودکان را تحتتأثیر قرار دادهاند، مانند گزارش حمله به مدرسهای در میناب» سومین درخواست این انجمن است.
«تقویت فعالیتهای حمایتی در راستای حفاظت از کودکان در تمامی وضعیتهای درگیری مسلحانه، با تأکید بر رعایت حقوق بینالملل بشردوستانه» چهارمین درخواست انجمن حمایت از حقوق کودکان ایران است. پنجمین درخواست شامل «تشویق تمامی طرفهای ذیربط به پیگیری کاهش تنش و گفتوگو، با تأکید بر اهمیت راهحلهای مسالمتآمیز برای حفاظت از کودکان» میشود و آخرین و ششمین درخواست به «گسترش حمایت از سازمانهای جامعه مدنی که به طور مستقیم با کودکان و خانوادههای آسیبدیده فعالیت میکنند»، مربوط میشود.
این انجمن در نامه خود تأکید کرده که حفاظت از کودکان در برابر آسیب، مسئولیتی مشترک برای جامعه بینالمللی است و تحت هر شرایطی باید موردتوجه قرار گیرد. آنها همچنین اعلام کردهاند که آماده همکاری با یونیسف در هر ظرفیتی که موجب کاستن از رنج، بازسازی خدمات ضروری و حمایت از مقام و حقوق تمام کودکان متأثر از جنگ شود هستند.
مراقب کودکان باشید
انجمن حمایت از حقوق کودکان در کنار هشدار به نهادهای بینالمللی درباره محتوای برخی برنامههای کودک هم به صداوسیما هشدار داده است. در این راستا انجمن تلاش کرد نامهای برای شبکه پویا ارسال کند، هر چند که به واسطه شرایط موجود هنوز موفق به انجام آن نشده است.
در این نامه با اشاره به اینکه کودکان آسیبپذیرترین اعضای جامعه هستند و مسئولیت حفاظت از سلامت جسمی و روانی آنان بر عهده تمامی نهادهای مرتبط، بهویژه رسانه ملی، قرار دارد، آمده است: «طی هفتههای اخیر و در جریان جنگ، خانوادههایی از طریق مرکز مشاوره «صدای یارا» با این انجمن تماس گرفته و نسبت به محتوای برخی برنامههای پخششده از شبکه پویا ابراز نگرانی کردهاند. بر اساس این گزارشها، مواجهه کودکان با این محتوا موجب افزایش اضطراب، احساس ناامنی، کابوسهای شبانه، اختلال خواب و تکرار رفتارهای خشن در بازیهای کودکانه شده است؛ پیامدهایی که آثار بلندمدت آن بر سلامت روان کودکان قابلچشمپوشی نیست.»
محورهای اصلی شکایاتی که والدین نسبت به برنامههای شبکه پویا داشتند بر اساس این نامه به چهار مورد برمیگردد که شامل پخش صحنههای تخریب، جنگ و انفجار در انیمیشنهایی که در آن دشمن به زیرساختها حمله کرده و همه چیز نابود میشود، نمایش صحنههای خشونت و حمله فیزیکی یک شخصیت بهعنوان دشمن و آسیبرسانی به او، تصاویر پرتاب موشک، درگیریهای نظامی و صحنههای ویرانی بدون توجه به اثرات روانشناختی بر کودکان و عدم رعایت معیارهای ردهبندی سنی در تولید و پخش محتوا میشود.
انجمن حمایت از حقوق کودکان در بخش دیگری از این نامه آورده است: «بر اساس گزارشهای اولیه و نگرانی خانوادهها، والدین درخواست داشتهاند برنامههایی مناسب برای دریافت اطلاعات درست و کاربردی، هم برای خود و هم برای فرزندانشان، تهیه و پخش شود تا امکان رشد سالم و بدون آسیب برای کودکان فراهم گردد. در شرایط جنگ یا موقعیتهای بحرانی مشابه، کودکان در وضعیت «فعالسازی مداوم سیستم استرس» قرار میگیرند و افزایش احساس امنیت و حمایت روانی برای آنان اهمیت حیاتی دارد.»
این انجمن با استناد به ماده ۳ پیماننامه حقوق کودک مبنی بر ضرورت درنظرگرفتن «منافع عالیه کودک» در تمامی تصمیمگیریها، ضمن اعتراض جدی به پخش برنامههای مورد اشاره از صداوسیما، خواستار توجه فوری به بازنگری در محتوای برنامههای شبکه پویا و سایر شبکههای کودک، حذف یا اصلاح صحنههای خشونتآمیز، حمله به زیرساختها و نمایش ویرانی، و جایگزینی آنها با محتوای آموزشی و متناسب با سن شده است. آنها همچنین درخواست کردهاند تولید و پخش برنامههایی با محوریت آموزش بیان احساسات و هیجانها به زبان کودکانه، آموزش تنظیم هیجان و مهارتهای مقابلهای سالم، آموزش مهارتهای زندگی و حل مسئله، تقویت عزتنفس و اعتمادبهنفس کودکان و ترویج فرهنگ صلح و دوستی شدهاند.
تولید و پخش برنامههای آموزشی برای والدین در زمینه شناسایی نشانههای اضطراب و استرس در کودکان، روشهای صحیح گفتوگو با کودکان درباره موضوعات حساس، راهکارهای حمایت از سلامت روان کودکان، الگوهای تربیتی مناسب در شرایط بحرانی، رعایت دقیق ردهبندی سنی و تعیین بازههای زمانی مناسب برای پخش برنامههای کودک و بهرهگیری از نظر متخصصان روانشناسی و علوم تربیتی کودک در فرایند تأیید محتوا از دیگر درخواستهای این انجمن است. در پایان این نامه نیز انجمن حمایت از حقوق کودکان آمادگی کامل خود را برای همکاری با معاونت تولید شبکههای کودکونوجوان درباره معرفی متخصصان حوزه کودک برای مشاوره در تولید محتوا، برگزاری کارگاههای آموزشی حقوق کودک برای تولیدکنندگان برنامههای کودک، ارائه بستههای آموزشی حمایتی برای خانوادهها و بررسی و ارزیابی محتوای تولیدشده از منظر حقوق کودک اعلام کرده است.
چرا دور نگه داشتن کودکان از فضای جنگ حیاتی است؟
1. اضطراب و ترس فراگیر: کودکان، به ویژه آنهایی که در مناطق نزدیک به درگیری زندگی میکنند یا اخبار جنگ را به طور مداوم دریافت میکنند، دچار ترس و اضطراب شدید میشوند. این ترس میتواند به صورت کابوسهای شبانه، بیقراری، ترس از دست دادن والدین، و احساس ناامنی دائمی بروز کند.
2. آسیبهای پس از سانحه (PTSD): قرار گرفتن در معرض تصاویر دلخراش، صداهای مهیب و رویدادهای خشونتآمیز جنگ، میتواند منجر به اختلال استرس پس از سانحه در کودکان شود. علائم این اختلال شامل بازگشت خاطرات ناخواسته (فلشبک)، اجتناب از هرگونه یادآوری رویداد، و برانگیختگی بیش از حد (مانند تحریکپذیری، مشکلات خواب و تمرکز) است.
3. افسردگی و ناامیدی: دیدن مستمر مرگ، ویرانی و رنج، در کودکان احساس ناامیدی و افسردگی ایجاد میکند. آنها ممکن است نسبت به آینده بدبین شده و انگیزه خود را برای فعالیتهای روزمره از دست بدهند.
4. پرخاشگری و رفتارهای ضد اجتماعی: برخی کودکان در واکنش به اضطراب و ترسی که تجربه میکنند، ممکن است دچار پرخاشگری، پرخاشگری کلامی یا حتی رفتارهای پرخطر شوند. همچنین، دیدن خشونت ممکن است به مرور زمان آن را برایشان عادیسازی کند.
5. اختلال در رشد شناختی و عاطفی: تمرکز مداوم بر موضوع جنگ، مانع از تمرکز کودک بر یادگیری، بازی و رشد طبیعی عاطفی و اجتماعی او میشود. احساس ناامنی و اضطراب، توانایی کودک برای برقراری ارتباط مؤثر و شکلگیری هویت سالم را مختل میکند.
6. تأثیر بر نگرش به دنیا: جنگ میتواند دیدگاه کودک نسبت به دنیا را به سمت تاریکی، عدم اعتماد و بدبینی سوق دهد. این امر میتواند در بلندمدت بر توانایی او برای ایجاد روابط سالم و مشارکت سازنده در جامعه تأثیر بگذارد.
چگونه کودکان را از فضای جنگ محافظت کنیم؟
حفاظت از کودکان در برابر تأثیرات روانی جنگ، نیازمند رویکردی چندوجهی و پایدار است که در سطوح مختلف (خانواده، مدرسه و جامعه) اجرا شود:
۱. در سطح خانواده:
مدیریت مصرف رسانهای
- فیلترینگ فعال: اخبار و تصاویر مربوط به جنگ را از دسترس کودکان دور نگه دارید. از تماشای برنامههای خبری خشونتآمیز در حضور آنها خودداری کنید.
- کنترل دسترسی به اینترنت و شبکههای اجتماعی: زمان استفاده از اینترنت و شبکههای اجتماعی را برای کودکان محدود کنید و بر محتوایی که مشاهده میکنند نظارت دقیق داشته باشید. استفاده از ابزارهای کنترل والدین میتواند مفید باشد.
- گفتگوی باز و صادقانه (متناسب با سن): اگر کودک با اخباری مواجه شد یا سؤالی داشت، با زبانی ساده و متناسب با سن او به سؤالاتش پاسخ دهید. از دروغ گفتن پرهیز کنید، اما جزئیات ترسناک و خشونتآمیز را حذف کنید. بر جنبههای مثبت مانند تلاش برای صلح، نقش امدادگران و مقاومت مردم تمرکز کنید.
ایجاد فضای امن و آرامشبخش در خانه:
- تأکید بر امنیت: به کودک اطمینان دهید که در خانه امن است و شما برای محافظت از او تلاش میکنید.
- حفظ روتینهای روزانه: تا حد امکان، برنامه روزانه کودک (زمان خواب، غذا، بازی و تحصیل) را حفظ کنید تا حس ثبات و امنیت او تقویت شود.
- وقتگذرانی با کیفیت: زمان بیشتری را صرف بازی، صحبت کردن و فعالیتهای لذتبخش با کودک کنید. این تعاملات، حس تعلق و امنیت او را افزایش میدهد.
آموزش مهارتهای مقابله با اضطراب
- تشویق به ابراز احساسات: به کودک اجازه دهید احساسات خود (ترس، غم، عصبانیت) را بیان کند و با همدلی به او گوش
- تکنیکهای آرامسازی: تمرینات تنفس عمیق، مدیتیشنهای کوتاه مخصوص کودکان، یا نقاشی کشیدن در مورد احساساتشان میتواند کمککننده باشد.
۲. در سطح مدرسه و مراکز آموزشی:
* آموزش سواد رسانهای: به دانشآموزان بیاموزید که چگونه اخبار را ارزیابی کنند، منابع معتبر را تشخیص دهند و از باور کردن اطلاعات نادرست یا تبلیغات جنگی پرهیز کنند.
* ایجاد فضای حمایتی در کلاس درس: معلمان میتوانند فضایی امن برای بحث در مورد احساسات کودکان فراهم کنند و به آنها در مدیریت اضطراب یاری رسانند.
* تمرکز بر آموزش و فعالیتهای مثبت: فعالیتهای آموزشی و فوق برنامه باید به گونهای طراحی شوند که روحیه امید، همکاری و خلاقیت را در کودکان تقویت کنند.
۳. در سطح جامعه و رسانهها:
- مسئولیتپذیری رسانهها: رسانهها باید در انتشار اخبار جنگ، به ویژه تصاویر و ویدئوهای خشونتآمیز، نهایت دقت و مسئولیتپذیری را به خرج دهند و اولویت را به حفظ سلامت روان مخاطبان، به ویژه کودکان، بدهند.
- حمایت روانی جامعه: ارائه خدمات مشاوره و روانشناسی رایگان یا کمهزینه برای کودکانی که تحت تأثیر پیامدهای جنگ قرار گرفتهاند، ضروری است.
- ترویج فرهنگ صلح و مدارا: آموزش و ترویج ارزشهای صلح، همدلی و احترام متقابل در جامعه، میتواند به ایجاد نسلی کمک کند که کمتر به سمت خشونت گرایش دارد.
نتیجهگیری:
حفاظت از کودکان در برابر تأثیرات مخرب جنگ، یک مسئولیت جمعی است. این امر تنها به معنای دور نگه داشتن آنها از خطرات فیزیکی نیست، بلکه مستلزم ایجاد سپری روانی و اطلاعاتی در برابر هجمه اخبار و تصاویر جنگی است. با درک عمیق پیامدهای روانی جنگ بر کودکان و بهکارگیری راهکارهای عملی در سطوح خانواده، مدرسه و جامعه، میتوانیم به حفظ سلامت روان، رشد سالم و آیندهای روشنتر برای نسلهای آینده کمک کنیم. دنیای کودکان باید سرشار از بازی، یادگیری و امید باشد، نه ترس، اضطراب و خشونت.