به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ خانواده، نخستین و مهمترین نهاد پشتیبان یک زندانی است، اما چه کسی از خانواده زندانی حمایت میکند؟ زندان، مجازاتی است که قانون برای فرد مقرر میکند، اما تبعات آن مانند زنجیرهای، تمام اعضای خانواده را درگیر فقر، انزوا، طرد اجتماعی و بحرانهای روحی میکند. کودکی که نانآور خانه به زندان افتاده است، ناگهان با دنیایی از کمبود و انگهای اجتماعی مواجه میشود.
«روز نسیم مهر» که به پیشنهاد سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور در تقویم رسمی ثبت شده است، با هدف حساسسازی افکار عمومی نسبت به این قشر آسیبپذیر نامگذاری شد. این روز، از یک سو نشاندهنده اذعان نهادهای رسمی به وجود بحران در خانواده زندانیان است و از سوی دیگر، تلاشی برای جلب مشارکت مردمی و نهادهای حمایتی محسوب میشود. با این حال، فاصله معناداری میان شعارهای حمایتی در این روز و واقعیت میدانی زندگی این خانوادهها وجود دارد.
جنبههای مثبت؛ قدمهای نخست برای دیده شدن
بدون تردید، نامگذاری روزی به نام «نسیم مهر» دارای دستاوردهای مثبتی است که نباید نادیده گرفته شوند:
۱. شکستن طلسم سکون و فراموشی
قبل از این نامگذاری، خانواده زندانیان عملاً در سایه مجازات فرد محبوس، نادیده گرفته میشدند. ثبت یک روز ملی در تقویم، حداقل این پیام را به جامعه مخابره میکند که «خانواده زندانیان قربانی هستند، نه مجرم». این اقدام فرهنگی، زمینه را برای گفتوگو درباره مسئولیت جمعی در قبال این قشر فراهم کرده است.
۲. تمرکز بر آسیبپذیری مضاعف
خانواده زندانیان به طور میانگین چندین برابر جامعه عادی در معرض خطر طلاق، فقر شدید، ترک تحصیل فرزندان، اعتیاد و بزهکاری هستند. روز نسیم مهر، بستر مناسبی برای هشدار به نهادهایی مانند کمیته امداد، بهزیستی و آموزشوپرورش ایجاد کرده است تا نگاه ویژهای به این خانوادهها داشته باشند.
۳. ایجاد انگیزه برای فعالیت انجمنهای حمایتی
پس از این نامگذاری، برخی انجمنهای حمایت از زندانیان در استانهای مختلف، بودجههای خردی دریافت کرده و توانستهاند بستههای معیشتی، کمکهای تحصیلی و مشاوره رایگان به بخشی از خانوادههای زندانیان جرایم عادی ارائه دهند. این اقدامات هرچند محدود، اما نشاندهنده حرکت در مسیر نهادینه شدن حمایت است.
۴. جلب مشارکت خیریههای مذهبی و مردمی
برخی از موسسات خیریه وابسته به مساجد و هیئتهای مذهبی، در روز نسیم مهر اقدام به جمعآوری کمک برای خانواده زندانیان میکنند. این رویکرد، ضمن تأمین حداقلی نیازهای معیشتی، حس همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.
جنبههای منفی؛ موانع و ناکارآمدیهای ساختاری
در مقابل جنبههای مثبت، واقعیتهای تلخی وجود دارد که اثربخشی روز نسیم مهر را به شدت کاهش میدهد:
۱. محدودیت حمایت به «زندانیان عادی»
یکی از انتقادات جدی به عملکرد انجمنهای حمایت از زندانیان، تبعیض میان نوع جرم زندانی است. به طور غیررسمی، کمکهای دولتی و حتی بسیاری از کمکهای مردمی سازمانیافته، تنها به خانواده زندانیان جرایم غیرسیاسی و عادی (مانند سرقت، مواد مخدر، نزاع) اختصاص دارد. خانواده زندانیان با اتهامات امنیتی یا سیاسی، عملاً از دایره حمایتها خارج میشوند؛ گویی آنها نیز مرتکب جرم شدهاند. این رویه، نقض آشکار اصل «شخصی بودن مجازاتها» و بیعدالتی مضاعف است.
۲. جرمانگاری ضمنی کمک به خانواده زندانیان «خاص»
فراتر از محرومیت از حمایت، در برخی موارد کمک به خانواده زندانیان سیاسی یا امنیتی، با تفاسیر امنیتی مواجه میشود. فعالان مدنی و حتی شهروندان عادی که صرفاً به انگیزه انساندوستانه به یاری این خانوادهها میشتابند، در معرض احضار، بازجویی و اتهاماتی مانند «ارتباط با گروههای معاند» قرار میگیرند. این فضای ارعابی، بزرگترین مانع تحقق شعار «همدلی ملی» در روز نسیم مهر است.
۳. نبود شفافیت در توزیع منابع
انجمنهای حمایت از زندانیان، عمدتاً با بودجههای دولتی و کمکهای مردمی اداره میشوند، اما گزارش دقیقی از میزان منابع، نحوه جذب و معیارهای توزیع آن در دست نیست. بسیاری از خانوادههای نیازمند، حتی زندانیان عادی، از نحوه ثبتنام و دریافت این حمایتها اطلاعی ندارند یا با بروکراسی پیچیده و تحقیرآمیز مواجه میشوند.
۴. تمرکز صرف بر کمکهای مقطعی و نمادین
در روز نسیم مهر، معمولاً توزیع بستههای معیشتی، ویزیت رایگان یا اهدای لوازمالتحریر به فرزندان زندانیان انجام میشود. این اقدامات هرچند ارزشمند، اما ماهیت «مقطعی» و «نمادین» دارند و قادر به حل بحرانهای مزمن و ساختاری این خانوادهها نیستند. فقر مزمن، نیاز به اشتغال پایدار برای همسر زندانی، حمایتهای روانپزشکی بلندمدت برای کودکان آسیبدیده و دسترسی عادلانه به مسکن و درمان، مسائلی هستند که با چند بسته معیشتی در سال حل نمیشوند.
۵. غیبت نهادهای کلیدی در حمایت تخصصی
با وجود نامگذاری این روز، نهادهایی مانند وزارت کار، سازمان برنامه و بودجه و بانکهای عامل هنوز برنامه مشخصی برای ارائه تسهیلات اشتغالزایی به همسران زندانیان یا وامهای کمبهره برای جلوگیری از از دست رفتن مسکن آنها ندارند. این خلأ قانونی و اجرایی، نقش حمایتهای پراکنده خیریهها را کمرنگ میکند.
۶. نگاه مبتنی بر ترحم، نه توانمندسازی
بسیاری از برنامههای حمایتی در روز نسیم مهر، خانواده زندانیان را به عنوان «ابژه ترحم» میبینند، نه افرادی که نیاز به توانمندسازی و احیای کرامت انسانی دارند. این نگاه، ضمن تداوم نگاه از بالا به پایین، مانع از آن میشود که این خانوادهها بتوانند با حفظ عزت نفس، وارد چرخه تولید و فعالیت اجتماعی شوند.
چالشهای فرهنگی؛ جامعه چه واکنشی نشان میدهد؟
فراتر از ضعف نهادی، جامعه ایران نیز با خانواده زندانیان رابطه پیچیدهای دارد. از یک سو، فرهنگ همدلی و «کمک به همسایه» در سنت ایرانی-اسلامی ریشه عمیقی دارد. از سوی دیگر، انگ اجتماعی (استیگما) نسبت به «خانواده زندانی» همچنان قوی است. بسیاری از همسایگان، معلمان و حتی اقوام نزدیک، پس از زندانی شدن سرپرست خانواده، رابطه خود را قطع میکنند. کودکان در مدرسه مورد تمسخر قرار میگیرند و زنان بیسرپرست، در بازار کار و اجاره خانه با تبعیض آشکار مواجه میشوند.
روز نسیم مهر، تاکنون نتوانسته است این باور عمیق فرهنگی را تغییر دهد که «خانواده زندانی هم باید تنبیه شود». تغییر این نگاه نیازمند کار رسانهای مستمر و آموزش همگانی است، نه یک روز نمادین در سال.
جمعبندی؛ نسیمی که میتواند طوفان شود، اما هنوز آرام است
«روز نسیم مهر» یک ایده مثبت و گامی اولیه در مسیر درست است. نامگذاری این روز نشان میدهد که نهادهای رسمی به مسئولیت خود در قبال خانواده زندانیان اذعان دارند و میخواهند این موضوع را از حاشیه به متن بیاورند. اقدامات پراکنده انجمنهای حمایتی، توزیع کمکهای مقطعی و جلب توجه رسانهها در این روز، از دستاوردهای غیرقابل انکار آن محسوب میشود.
اما برای اینکه این نسیم به طوفانی از همدلی پایدار و ساختاریافته تبدیل شود، باید موانع جدی از سر راه برداشته شود:
۱. توقف تبعیض بر اساس نوع جرم زندانی: حمایت از خانواده زندانی، یک وظیفه انسانی است و نباید به اتهام فرد گره بخورد. تمام خانوادههای زندانیان، بدون استثنا، باید از حداقل حمایتهای معیشتی، درمانی و آموزشی برخوردار شوند.
۲. قانونی و امن کردن کمک به خانواده زندانیان: کمک به یک خانواده آسیبپذیر نباید جرم تلقی شود. دستگاه قضایی باید به صراحت اعلام کند که همدردی با خانواده زندانیان (با هر اتهامی) جرم نیست و از هرگونه برخورد امنیتی با خیرین جلوگیری کند.
۳. شفافیت و تخصصیسازی حمایتها: منابع انجمنهای حمایت از زندانیان باید شفاف شود و این انجمنها به جای کمکهای مقطعی، به سمت توانمندسازی اقتصادی (اشتغال همسران، کارآموزی فرزندان) و حمایتهای روانی بلندمدت حرکت کنند.
۴. مشارکت نهادهای حاکمیتی فراتر از زندانها: وزارت رفاه، سازمان برنامه و بودجه، وزارت آموزش و پرورش و بانک مرکزی باید برنامه عملیاتی مشخص برای حمایت از خانواده زندانیان ارائه دهند و گزارش سالانه آن را در روز نسیم مهر منتشر کنند.
۵. فرهنگسازی برای حذف انگ اجتماعی: رسانه ملی، آموزش و پرورش و سازمانهای مردم نهاد باید در طول سال، نه فقط در یک روز، با تولید محتوای آگاهبخش، نگاه قضاوتآمیز به خانواده زندانیان را تغییر دهند.
در نهایت، موفقیت روز نسیم مهر را نه در تعداد بستههای معیشتی توزیعشده، بلکه در کاهش آمار طلاق، ترک تحصیل و بزهکاری در میان خانواده زندانیان و افزایش احساس امنیت روانی و کرامت آنها باید سنجید. تا آن روز، این روز بیشتر یک «آرمان» باقی میماند تا یک «واقعیت».