به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛
روایتی از ایران میان دو انقلاب
آبراهامیان در این اثر، تاریخ ایران را از زمینههای شکلگیری انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ دنبال میکند. در نگاه او، برای فهم تحولات سیاسی ایران نمیتوان تنها به تغییر حکومتها یا وقوع حوادث سیاسی اکتفا کرد؛ بلکه باید تحولات اجتماعی و اقتصادی و رابطه آنها با سازمانها و جریانهای سیاسی را نیز مورد توجه قرار داد.
از همین رو، کتاب بیشتر از آنکه یک گاهشمار ساده تاریخی باشد، نوعی مطالعه در جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر است. نویسنده میکوشد توضیح دهد که چگونه تغییرات اجتماعی و اقتصادی، ساختار سیاسی را تحت تأثیر قرار داده و چگونه گروههای مختلف اجتماعی در شکلگیری جریانهای سیاسی نقش داشتهاند.
از مشروطه تا دوره رضاشاه
کتاب در سه بخش اصلی تنظیم شده است. بخش نخست به پیشینه تاریخی اختصاص دارد و سه فصل آن به سده نوزدهم، انقلاب مشروطه و دوره رضاشاه میپردازد.
بررسی انقلاب مشروطه در این چارچوب اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نویسنده تلاش میکند زمینههای اجتماعی و سیاسی شکلگیری این جنبش و محدودیتها و چالشهای آن را در بستر تحولات جامعه ایران بررسی کند.
در ادامه نیز دوره رضاشاه و دگرگونیهای ایجادشده در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور مورد توجه قرار میگیرد.
سیاست و منازعه اجتماعی
بخش دوم کتاب با عنوان «سیاست ستیز اجتماعی» به تحولات سیاسی پس از سقوط رضاشاه میپردازد. در این بخش، تحول نظام سیاسی، شکلگیری فضای جدید سیاسی، قدرتگیری و فعالیت حزب توده و همچنین پایگاههای طبقاتی و قومی این حزب بررسی میشود.
این بخش از کتاب نشان میدهد که نویسنده برای توضیح تحولات سیاسی، توجه ویژهای به ساختار اجتماعی و گروههای مختلف جامعه دارد. به همین دلیل، موضوعاتی مانند طبقات اجتماعی، گروههای قومی، سازمانهای سیاسی و رابطه آنها با ساختار قدرت در روایت کتاب جایگاه مهمی پیدا میکنند.
از ملیشدن نفت تا دولت مصدق
تحولات سیاسی دهه ۱۳۲۰ و اوایل دهه ۱۳۳۰ نیز بخش مهمی از روایت کتاب را تشکیل میدهد. آبراهامیان در بررسی این دوره به تحول نظام سیاسی، انتخابات و مجالس مختلف و سپس دوره نخستوزیری محمد مصدق و نهضت ملیشدن نفت میپردازد. فهرست اصلی کتاب، فصلهای مربوط به این تحولات را در چارچوب تغییرات نظام سیاسی ایران دنبال میکند.
در این روایت، تحولات سیاسی تنها به تصمیمهای دولت و نخبگان سیاسی محدود نمیشود و رابطه میان نیروهای اجتماعی و سازمانهای سیاسی نیز مورد توجه قرار میگیرد.
توسعه ناموزون و شکلگیری مخالفان
بخش سوم کتاب با عنوان «ایران معاصر» وارد بررسی تحولات منتهی به انقلاب اسلامی میشود. در این بخش، موضوعاتی همچون سیاست توسعه ناموزون، نیروهای مخالف و انقلاب اسلامی بررسی شدهاند. فصل پایانی کتاب نیز مستقیماً به انقلاب اسلامی اختصاص دارد.
از منظر نویسنده، تغییرات اقتصادی و اجتماعی ایجادشده در دوره پهلوی را باید در ارتباط با ساختار سیاسی و ظهور جریانهای مخالف بررسی کرد. به همین دلیل، بحث توسعه در کنار موضوعات سیاسی قرار گرفته و تلاش شده است رابطه میان دگرگونیهای اجتماعی و تحولات سیاسی توضیح داده شود.
کتابی فراتر از روایت رویدادها
یکی از ویژگیهای «ایران بین دو انقلاب» استفاده گسترده از منابع مختلف است. آبراهامیان در پژوهش خود از اسناد آرشیوی وزارت خارجه و وزارت امور هند بریتانیا، روزنامهها، خاطرات و زندگینامههای منتشرشده در تهران، مذاکرات مجلس و سنا، مصاحبه با سیاستمداران و همچنین کتابها و نشریات گروههای سیاسی استفاده کرده است.
همین تنوع منابع باعث شده کتاب صرفاً به بازگویی وقایع اکتفا نکند و تلاش کند ارتباط میان جامعه، اقتصاد، سیاست و سازمانهای سیاسی را در تحولات ایران نشان دهد.
چرا «ایران بین دو انقلاب»؟
«ایران بین دو انقلاب» را میتوان اثری برای مطالعه یک دوره طولانی از تاریخ معاصر ایران دانست؛ دورهای که از تحولات منتهی به انقلاب مشروطه آغاز میشود و به انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ میرسد.
اهمیت کتاب برای خواننده در این است که نویسنده تلاش میکند به جای بررسی جداگانه رویدادها، آنها را در قالب یک روند تاریخی و اجتماعی به یکدیگر پیوند دهد. از انقلاب مشروطه و دوره رضاشاه گرفته تا تحولات پس از شهریور ۱۳۲۰، فعالیت حزب توده، نهضت ملیشدن نفت، تحولات دوره محمدرضاشاه و در نهایت انقلاب اسلامی، همگی در چارچوب یک روایت نسبتاً منسجم قرار گرفتهاند.
در مجموع، این کتاب را میتوان مطالعهای در پیوند تاریخ و جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر دانست؛ اثری که به جای تمرکز صرف بر شخصیتها و رویدادها، میکوشد نقش نیروهای اجتماعی و تغییرات ساختاری را نیز در شکلگیری تحولات سیاسی ایران بررسی کند.