به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ نسبت میان میراث علمی و تمدنی ایران و اسلام با علوم معاصر، یکی از پرسشهای مهم در بحث درباره هویت علمی و آینده پژوهش در ایران است. آیا میراث دانشمندانی چون ابنسینا، ابنهیثم، خوارزمی و خواجه نصیرالدین طوسی صرفاً به تاریخ علم تعلق دارد یا میتوان از ظرفیتهای فکری و علمی آنان برای بازاندیشی در مبانی علوم امروز نیز بهره گرفت؟ چرا توجه به میراث اسلامی ـ ایرانی در برخی مباحث علوم انسانی پررنگتر است، اما در علوم پایه، فنی و مهندسی و پزشکی کمتر به چشم میآید؟ و اساساً چه نسبتی میان علوم انسانی، علوم طبیعی و مبانی فلسفی علم وجود دارد؟
اینها پرسش هایی است که در زمان های مختلف به ویژه در دهه های اخیر همزمان با بحث های علوم انسانی اسلامی و تحول در علوم انسانی مطرح شده است. با نگاه به مکاتب غربی نیز می توان دریافت مبانی علوم طبیعی و پایه در غرب به اندیشه ها، افکار و آرای فیلسوفان و اندیشمندان حوزه های اجتماعی و انسانی باز می گردد که عملا سکان هدایت و راهبری فکری جامعه را به پیش می برند و نگرش اندیشه ای به مقوله های علمی دیگر وام گرفته از فلسفه و دانش های اجتماعی اندیشمندان آنان است.
«محمدرضا قائمینیک»، معاون پژوهشی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در پژوهشهای خود به موضوعاتی همچون هویت اجتماعی اسلامی ـ ایرانی، مبانی نظری علوم انسانی، روششناسی علوم اجتماعی و نسبت میان علم و جامعه پرداخته است و بخشی از آثار او نیز به بررسی مواجهه جامعه ایرانی با تمدن مدرن غربی و امکانهای بازاندیشی در مبانی فکری و معرفتی علوم اختصاص دارد. در رابطه با تحول علوم و جایگاه میراث اندیشه ای در علوم جدید با وی به گفتگو نشسته ایم که ماحصل آن را در ادامه می خوانید.
وقتی از تحول در علوم معاصر سخن میگوییم، چه نسبتی باید میان این تحول و میراث علمی و تمدنی ایران و اسلام برقرار کنیم؟
برای ترسیم چشمانداز تحول در علوم، باید به تاریخ گذشته و نحوه روایت و بازخوانی آن از منظر مسائل امروز توجه کنیم. در حوزه علوم انسانی، این ایده مطرح است که میتوان با تکیه بر میراث اسلامی ـ ایرانی و بازخوانی آرای متفکرانی همچون فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی، ابنخلدون و صدرالمتألهین شیرازی، زمینه تحول در علوم انسانی را فراهم کرد. بااینحال، هنگامی که به رشتههای فنی و مهندسی و پزشکی نگاه میکنیم، چنین رویکردی بهروشنی دیده نمیشود و تحول در این علوم همچنان عمدتاً در چارچوب الگوواره علوم مدرن، شکلگرفته پس از رنسانس در غرب، دنبال میشود. درحالیکه انتظار میرود دستکم در عرصه پژوهش و حتی آموزش، این رشتهها نیز با رجوع به متون اصلی و میراث علمی اسلامی ـ ایرانی مورد نقد و ارزیابی قرار گیرند. اگر بپذیریم که الگوواره حاکم بر علم بر مجموعه علوم اثر میگذارد، نمیتوان ظرفیتهای فکری و علمی تمدن اسلامی را صرفاً به علوم انسانی محدود کرد. همانگونه که در آرای فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و دیگر متفکران، ظرفیتهایی برای تحول در علوم انسانی جستوجو میشود، در آثار ابنهیثم، خوارزمی، ثابت بن قره، ابنسینا و بسیاری دیگر از دانشمندان اسلامی ـ ایرانی نیز میتوان ظرفیتهایی برای بازاندیشی در علوم پایه، فنی و مهندسی و پزشکی بررسی کرد.
مسئله این است که چرا میراث این دانشمندان در سیاستگذاری و آموزش علمی امروز ما جایگاه روشنی ندارد؟ اگر این میراث در تحول علوم معاصر ظرفیت و اهمیتی ندارد، باید درباره مبنای نامگذاری روز مهندس به نام خواجه نصیرالدین طوسی و روز پزشک به نام ابنسینا نیز تأمل کنیم. این نامگذاریها بهخودیخود پاسخ مسئله نیستند، بلکه این پرسش را پیش میکشند که نسبت ما با میراث علمی این بزرگان چیست و آیا این میراث در آموزش و پژوهش رشتههای مرتبط نیز حضور دارد؟
این بیتوجهی چه پیامدهایی برای هویت علمی و مسیر تحصیلی دانشجویان و پژوهشگران دارد؟
وقتی دانشجویان و دانشآموختگان رشتههای فنی، مهندسی و پزشکی با دغدغههای فکری، فرهنگی و معنایی وارد دانشگاه میشوند، اما در فضای آموزشی و پژوهشی رشته خود امکان ارتباط معناداری با میراث علمی و تمدنی ایران و اسلام نمییابند، ممکن است احساس کنند رشته تحصیلیشان ظرفیت پاسخگویی به این دغدغهها را ندارد. در نتیجه، برخی از آنان به سمت علوم انسانی یا حوزههای علمیه گرایش پیدا میکنند یا تحصیلات خود در علوم پایه و فنی و مهندسی را صرفاً وسیلهای برای اشتغال و کسب درآمد در نظر میگیرند و دغدغههای فکری خود را در حوزههای دیگری دنبال میکنند.
این وضعیت را باید جدی گرفت؛ زیرا مسئله فقط چگونگی تدریس چند درس یا افزودن مطالبی تاریخی به کتابهای درسی نیست، بلکه به نسبت میان هویت علمی، میراث تمدنی و افق آینده علم در کشور مربوط میشود.
راهحل این نیست که صرفاً از گذشته تجلیل کنیم یا نام دانشمندان تاریخی را در اسناد و مناسبتها بیاوریم. لازم است میراث علمی اسلامی ـ ایرانی، بهویژه دستاوردهای دورههای درخشان تمدن اسلامی و دوره صفوی، بهعنوان یکی از مبانی قابل بررسی برای تحول علوم مورد توجه قرار گیرد. این میراث باید در فرایند پژوهش، آموزش و بازاندیشی مبانی علمی به بحث گذاشته شود تا روشن شود چه ظرفیتهایی برای نقد، تکمیل یا گسترش دانش امروز دارد.
آیا تأکید بر میراث علمی اسلامی ـ ایرانی به معنای بازگشت به الگوهای گذشته و کنار گذاشتن دستاوردهای علم مدرن است؟
مسئله اصلی، کنار گذاشتن دستاوردهای علم مدرن نیست؛ بلکه ضرورت بازاندیشی در الگووارهای است که علم معاصر در چارچوب آن شکل گرفته و تحول پیدا میکند. باید میان بهرهگیری از دستاوردهای علمی موجود و پذیرفتن بیچونوچرای مبانی و چارچوبهای حاکم بر آنها تمایز قائل شد.
وقتی از ظرفیت میراث اسلامی ـ ایرانی سخن میگوییم، مقصود این است که این میراث در مقام پژوهش و آموزش، بهصورت جدی بررسی شود و امکانهای آن برای نقد و ارزیابی علم معاصر مورد توجه قرار گیرد. نمیتوان از تحول در علوم انسانی بر پایه میراث فکری گذشته سخن گفت، اما علوم پایه و رشتههای فنی و پزشکی را از هرگونه بازاندیشی تاریخی و فلسفی مستثنا کرد.
این موضوع بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که تحولات علمی صرفاً مجموعهای از اکتشافات و اختراعات پراکنده نیستند، بلکه در بسترهای فکری و تاریخی شکل میگیرند. بنابراین، اگر به دنبال تحول در علوم هستیم، باید امکان بررسی انتقادی مبانی و پیشفرضهای علم را نیز فراهم کنیم.
شما معتقدید غفلت از میراث اسلامی ـ ایرانی حتی در علوم پایه نیز دیده میشود. این مسئله چه اهمیتی دارد؟
علوم پایه در طول تاریخ، چه در یونان و قرون وسطی، چه در تحولات علمی پس از رنسانس در غرب و چه در تمدن اسلامی ـ ایرانی، با علوم انسانی و مباحث فلسفی ارتباط داشتهاند. علوم پایه را نمیتوان کاملاً جدا از زمینههای فلسفی و انسانی آنها در نظر گرفت. مبانی معرفتشناختی و فلسفی علم، نحوه فهم طبیعت و حتی پرسشهایی که دانشمندان برای پژوهش انتخاب میکنند، در نسبت با چارچوبهای فکری و نظری قرار دارند.
از همین منظر، باید به ظرفیتهای میراث علمی اسلامی ـ ایرانی برای بازاندیشی در مبانی علوم پایه توجه کرد. اگر قرار است کشور در تولید علم و گسترش مرزهای دانش نقشآفرین باشد، باید زمینهای فراهم شود که پژوهشگران علاوه بر استفاده از دانش موجود، درباره امکانهای تازه شناخت طبیعت نیز بیندیشند.
این نگاه چه نسبتی با ضرورت مشارکت در گسترش مرزهای دانش دارد؟
در بیانات رهبر انقلاب درباره نخبگان و پیشرفت علمی، بر ضرورت مشارکت در گسترش مرزهای دانش در سطح بشری تأکید شده است. در این نگاه، هدف صرفاً استفاده از اکتشافات و اختراعات دیگران نیست، بلکه نخبگان کشور باید بتوانند در کشف نیروها و ظرفیتهای ناشناخته طبیعت و توسعه دانش بشری سهم داشته باشند.
در این بیانات، به نمونههایی مانند کشف نیروی بخار و الکتریسیته اشاره میشود؛ پدیدههایی که پیش از شناخت و بهرهبرداری انسان نیز در طبیعت وجود داشتهاند، اما با کشف آنها، مسیر زندگی و تمدن بشری دگرگون شده است. بر همین اساس، این پرسش مطرح میشود که چه ظرفیتهای ناشناخته دیگری در طبیعت وجود دارد که میتواند بر زندگی انسان و پیشرفت جوامع تأثیر بگذارد و چگونه میتوان زمینه کشف آنها را فراهم کرد.
این نگاه ما را به پرسشی اساسی میرساند: آیا هدف آموزش و پژوهش علمی صرفاً انتقال و بازتولید دانش موجود است یا باید زمینهای برای کشف ناشناختهها و گسترش مرزهای دانش نیز فراهم کند؟ اگر هدف دوم را جدی بگیریم، باید به ظرفیتهای فکری و علمی خودمان نیز توجه کنیم و امکان بازاندیشی در چارچوبهای رایج را فراهم آوریم.
برای رسیدن به چنین هدفی، صرفاً افزایش تعداد دانشآموختگان یا گسترش زیرساختهای پژوهشی کافی نیست. نخبگان باید بتوانند آزادانه پرسشهای بنیادی مطرح کنند، پیشفرضهای نظری را به بحث بگذارند و مسیرهای تازهای برای شناخت طبیعت و جهان پیشنهاد دهند. توجه به میراث علمی گذشته نیز میتواند بخشی از این فرایند باشد؛ به شرط آنکه از سطح بزرگداشت تاریخی فراتر رود و به پژوهش جدی و نقادانه تبدیل شود.
یکی دیگر از مسائل مهم در بحث تحول علوم، رابطه میان علوم انسانی و اجتماعی با علوم پایه، فنی و مهندسی و پزشکی است. چرا بر دوسویه بودن این رابطه تأکید دارید؟
علوم انسانی و اجتماعی میتوانند از دستاوردهای علوم پایه و رشتههای فنی و پزشکی بهره بگیرند؛ اما این رابطه نباید یکطرفه باشد. گاهی چنین تصور میشود که علوم انسانی باید خود را با تحولات علوم طبیعی و فنی سازگار کند، درحالیکه این رشتهها در مسیر تحول خود به علوم انسانی و مباحث فلسفی نیازی ندارند. چنین برداشتی با ضرورت بازاندیشی در مبانی علم و توجه به ارتباط تاریخی و فلسفی میان علوم سازگار نیست.
بسیاری از مباحث بنیادین درباره علم، از جمله چگونگی فهم رابطه علت و معلول، اصل تناقض و دیگر مبانی معرفتی و منطقی، در حوزههایی مانند فلسفه مورد بررسی قرار میگیرند. بنابراین، علوم فنی و مهندسی و پزشکی نیز نمیتوانند از تعامل با مباحث فلسفی و انسانی بینیاز تلقی شوند.
از سوی دیگر، تحولات علمی و فناوری پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و انسانی دارند و شناخت این پیامدها به مشارکت علوم انسانی و اجتماعی نیازمند است. بنابراین، تعامل میان رشتهها باید بهگونهای طراحی شود که هیچ حوزهای صرفاً دریافتکننده دستاوردهای حوزه دیگر نباشد. علوم مختلف میتوانند با حفظ روشها و مسائل تخصصی خود، در طرح پرسشهای مشترک و بررسی ابعاد متفاوت یک مسئله به یکدیگر کمک کنند.
حداقل انتظار این است که تعامل سازنده میان علوم بهصورت دوسویه تعریف شود و همه گروههای علمی به گفتوگو و همکاری متقابل دعوت شوند. چنین رویکردی میتواند زمینهای برای بررسی پیشفرضهای علوم، شناخت بهتر پیامدهای اجتماعی و انسانی تحولات علمی و فراهم کردن امکان تحول در چارچوبهای نظری آنها ایجاد کند.
این تعامل دوسویه چگونه میتواند به تحول در علوم و سیاستگذاری علمی کمک کند؟
نخست باید پذیرفت که هیچ رشتهای در خلأ شکل نمیگیرد و تحول نمییابد. هر حوزه علمی با مجموعهای از پرسشها، مفاهیم و پیشفرضها سروکار دارد و ارتباط آن با دیگر حوزهها میتواند امکان طرح پرسشهای تازه را فراهم کند. علوم انسانی و اجتماعی میتوانند ابعاد فلسفی، تاریخی و اجتماعی علم را بررسی کنند و علوم پایه و فنی نیز با دستاوردها و مسائل خود، پرسشهای تازهای پیش روی علوم انسانی قرار دهند.
در مرحله بعد، باید این تعامل از سطح توصیههای کلی فراتر برود و در آموزش و پژوهش جایگاهی واقعی پیدا کند. همکاری میان رشتهها زمانی مؤثر خواهد بود که پژوهشگران بتوانند درباره مسائل مشترک گفتوگو کنند، مفاهیم و روشهای یکدیگر را بشناسند و از ظرفیتهای متفاوت برای بررسی مسائل پیچیده بهره بگیرند.
همچنین باید از نگاهی فاصله گرفت که علوم انسانی و اسلامی را در حاشیه علوم فنی و تجربی قرار میدهد. اگر قرار است تحول علمی به شناخت بهتر جهان و بهبود زندگی انسان منجر شود، ابعاد فلسفی، انسانی و اجتماعی آن نیز باید جدی گرفته شوند. این مسئله به معنای کماهمیت شمردن علوم پایه و فنی نیست؛ بلکه به معنای به رسمیت شناختن نقش و ظرفیت همه حوزههای علمی در یک نظام معرفتی گستردهتر است.
با توجه به این بحثها، چه تغییر رویکردی برای آینده علم در ایران ضروری است؟
نخست باید جایگاه میراث علمی و تمدنی اسلامی ـ ایرانی در چشمانداز تحول علوم روشن شود. این میراث نباید به علوم انسانی محدود بماند، بلکه باید امکان بهرهگیری انتقادی و پژوهشمحور از آن در علوم پایه، فنی و مهندسی و پزشکی نیز مورد توجه قرار گیرد.
دوم، لازم است میان توسعه دانش موجود و بازاندیشی در الگووارههای علمی تمایز روشنی برقرار شود. سیاستگذاری علمی نباید صرفاً به حرکت در مسیرهای تثبیتشده محدود باشد، بلکه باید زمینه نظری و نهادی لازم برای مشارکت در گسترش مرزهای دانش را نیز فراهم کند.
سوم، تعامل میان علوم انسانی و اجتماعی با سایر علوم باید دوسویه باشد. همانطور که علوم انسانی و اجتماعی میتوانند از دستاوردهای علوم طبیعی و فنی بهره بگیرند، علوم پایه و رشتههای فنی و پزشکی نیز باید امکان بهرهگیری از ظرفیتهای فلسفی، معرفتشناختی و اجتماعی را داشته باشند.
در نهایت، باید از وضعیتی فاصله بگیریم که در آن میراث علمی گذشته عمدتاً بهعنوان موضوعی تاریخی و هویتی مورد اشاره قرار میگیرد، بیآنکه در آموزش و پژوهش امروز نقش روشنی داشته باشد. این میراث زمانی میتواند در آینده علمی کشور اثرگذار شود که به موضوع پژوهش، نقد و بازاندیشی تبدیل شود.
تحول در علوم، نه با نفی دستاوردهای علمی معاصر امکانپذیر است و نه با پذیرش بیچونوچرای چارچوبهای موجود. آنچه اهمیت دارد، ایجاد فضایی برای گفتوگوی انتقادی میان سنت علمی و دانش معاصر، تعامل میان رشتهها و فراهم کردن امکان مشارکت فعال در گسترش مرزهای دانش است. چنین رویکردی میتواند زمینهای برای بازتعریف هویت علمی و استفاده خلاقانه از ظرفیتهای فکری و تمدنی ایران و اسلام فراهم آورد.