به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ یادداشت از عرفان عباسی ///* آموزش، بهعنوان یکی از بنیادیترین ارکان توسعه انسانی و اجتماعی، همواره مورد توجه متفکران، سیاستگذاران و فعالان اجتماعی قرار گرفته است. اما در دنیای معاصر، آنچه بیش از هر چیز به چشم میآید، شکافهای عمیقی است که عدالت آموزشی را به شدت تهدید میکند. این وضعیت آشفته و پراکنده که در برخی مناطق به بحران تبدیل شده است، نهتنها سرنوشت فردی و اجتماعی میلیونها انسان را تحت تاثیر قرار میدهد، بلکه بر پایداری جوامع نیز اثرات مخربی برجای میگذارد.
نابرابریهای آموزشی در جوامع مختلف به وضوح قابل مشاهده است و این نابرابریها بهویژه در کشورهای در حال توسعه و حتی برخی از کشورهای پیشرفته نیز، همواره از یک الگوی مشابه پیروی کردهاند. در این جوامع، دسترسی به امکانات آموزشی به شدت وابسته به وضعیت اقتصادی و اجتماعی افراد است. خانوادههایی که در طبقات پایینتر جامعه قرار دارند، معمولاً از امکانات آموزشی مناسب محرومند. این محرومیت نهتنها به دلیل کمبود منابع مالی است، بلکه به دلیل شرایط اجتماعی و فرهنگی نیز تقویت میشود. در این شرایط، کودکان و نوجوانان از دسترسی به معلمان مجرب، کتابهای درسی مناسب، فناوریهای آموزشی پیشرفته و حتی فضایی سالم برای یادگیری محروم میمانند.
در نقطه مقابل، کودکان و نوجوانانی که در خانوادههای مرفه و طبقات بالا زندگی میکنند، به منابع آموزشی گستردهتری دسترسی دارند. آنها میتوانند از معلمان خصوصی، مدارس پیشرفته، و حتی دورههای آموزشی آنلاین با کیفیت بالا بهرهمند شوند. این شکاف آموزشی، علاوه بر اینکه فرصتی برابر برای تمام افراد جامعه ایجاد نمیکند، همچنین تبعیضهای اجتماعی و اقتصادی را عمیقتر میکند.
مسئله کیفیت و تنوع آموزش
یکی از جنبههای دیگر وضعیت آشفته عدالت آموزشی، تفاوتهای فاحش در کیفیت آموزش است. در بسیاری از کشورها، مدارس عمومی در مناطق محروم بهویژه در حاشیه شهرها یا مناطق روستایی، با مشکلات جدی روبهرو هستند. معلمان کمتجربه، زیرساختهای فرسوده، کمبود امکانات آموزشی و دسترسی محدود به تکنولوژیهای نوین، تنها بخشی از مشکلاتی هستند که این مدارس با آنها دست و پنجه نرم میکنند. در همین حال، مدارس خصوصی یا مدارس دولتی در مناطق برخوردار از شرایط بهمراتب بهتری برخوردارند.
این تفاوتهای کیفیت آموزشی نه تنها در سطح مدرسه، بلکه در سطح نظام آموزشی نیز مشهود است. برخی از کشورها برنامههای آموزشی نیکو و جامعتری دارند که بر مهارتهای زندگی و تفکر انتقادی تمرکز دارند، در حالی که در بسیاری از مناطق، مدارس هنوز به آموزش صرفاً دروس علمی و حفظی پرداخته و کمتر به تقویت خلاقیت و تفکر مستقل پرداخته میشود. این عدم تنوع در شیوههای آموزشی، خود یک نوع تبعیض است که دسترسی به فرصتهای برابر را برای همگان به چالش میکشد.
گسستهای فرهنگی و اجتماعی: آموزش در خدمت همسانسازی
یکی از موانع بزرگ در تحقق عدالت آموزشی، تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی است که در قالب نابرابریهای قومی، دینی و جنسیتی خود را نشان میدهد. در بسیاری از جوامع، اقلیتهای قومی و مذهبی از امکانات آموزشی کمتری برخوردارند. این نابرابریها علاوه بر اینکه فرصتهای برابر آموزشی را از افراد میگیرد، به شدت بر هویت و فرهنگ این اقلیتها تاثیر میگذارد. آموزش در این جوامع، بهطور معمول نه تنها فرصتی برای پیشرفت فردی نیست، بلکه ابزاری برای همسانسازی فرهنگی و از بین بردن تفاوتهای اجتماعی میشود.
در کشورهایی که تنوع فرهنگی و قومی در آنها وجود دارد، برنامههای آموزشی معمولاً بهگونهای طراحی میشوند که به یکسانسازی اجتماعی منجر شود، بدون آنکه به حقوق فرهنگی و زبانهای اقلیتها توجه کافی داشته باشند. این رویکرد، نه تنها عدالت آموزشی را تهدید میکند، بلکه سبب میشود که دانشآموزان از قومیتها یا ادیان مختلف احساس تبعیض و بیعدالتی کنند.
تکنولوژی و شکاف دیجیتال: ابزاری برای پیشرفت یا مانعی بر سر راه؟
در عصر حاضر، فناوری بهعنوان یکی از ابزارهای مهم در پیشبرد فرآیند آموزشی شناخته میشود. اما این تکنولوژی، اگر در دسترس همگان نباشد، خود به یک عامل جدید در بروز نابرابریها تبدیل میشود. در حالی که برخی مدارس به فناوریهای پیشرفته مانند اینترنت پرسرعت، رایانههای جدید و ابزارهای آموزشی دیجیتال دسترسی دارند، بسیاری از مدارس در مناطق فقیرتر همچنان از دسترسی به این امکانات محروماند.
این شکاف دیجیتال، که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه بهویژه در مناطق دورافتاده و روستایی وجود دارد، باعث میشود که کودکان و نوجوانان این مناطق از مزایای آموزش آنلاین و استفاده از منابع دیجیتال محروم بمانند. این وضعیت، تفاوتهای آموزشی را عمیقتر میکند و باعث میشود که شکافهای اجتماعی و اقتصادی بین مناطق مختلف کشور بیشتر شود.
آشفتگی وضعیت عدالت آموزشی، نیازمند توجه جدی از سوی دولتها، سازمانهای غیردولتی و فعالان اجتماعی است. اصلاح نظام آموزشی و تحقق عدالت آموزشی نیازمند ایجاد تغییرات بنیادین در سیاستهای آموزشی، توزیع منابع و امکانات بهطور عادلانهتر، و نیز تمرکز بر آموزش متنوع و جامع است. همچنین باید به تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی توجه ویژهای شود تا هیچ فردی بهواسطه قومیت، جنسیت یا وضعیت اقتصادی خود از فرصتهای آموزشی محروم نماند.
در نهایت، اگر عدالت آموزشی در جامعه برقرار شود، نه تنها شانسهای فردی برای پیشرفت افزایش مییابد، بلکه این امر به تقویت همبستگی اجتماعی، کاهش فقر و ایجاد یک جامعهای عادلانهتر کمک خواهد کرد. باید به یاد داشت که آموزش، نهفقط ابزاری برای ارتقاء فردی است، بلکه یکی از اساسیترین عوامل برای برقراری عدالت و برابری در جوامع انسانی محسوب میشود.
فعال دانشجویی
