به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»خاورمیانه همواره در یک پارادوکس تاریخی زیسته است؛ منطقهای که هیچگاه به عقب بازنمیگردد اما ریشههای تمام تحولاتش در گذشته نهفته است. در هیچ کجای دیگر جهان، تاریخ تا این اندازه در سیاست امروز دخالت ندارد. اکنون، سوریه بهعنوان قلب شامات، بار دیگر به صحنهای تبدیل شده که آینده نظم منطقهای و حتی فرامنطقهای را رقم خواهد زد.
میراث سایکس–پیکو و تکرار تاریخ
سال ۱۹۱۶، توافق محرمانه سایکس–پیکو میان فرانسه و بریتانیا، امپراتوری عثمانی در حال فروپاشی را تکهتکه کرد و مرزهایی مصنوعی به خاورمیانه تحمیل شد. این خطوط، ریشه بیثباتیهای یک قرن گذشته را کاشتند. امروز، درست یک قرن بعد، دوباره زمزمههایی از تغییر مرزها شنیده میشود. صهیونیستها آشکارا از "اسرائیل بزرگ" سخن میگویند و برخی ناظران از "سایکس–پیکوی دوم" یاد میکنند؛ فرآیندی که شاید نقشه منطقه را بار دیگر از نو طراحی کند.
توماس باراک، نماینده آمریکا در امور سوریه و لبنان، اخیراً تأکید کرده مرزهای کنونی پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ دیگر بیمعناست. او تصریح کرده اسرائیل هر جا که لازم باشد برای حفاظت از خود حضور خواهد یافت. این سخنان، همزمان با مذاکرات محرمانه پاریس میان صهیونیستها و مقامات وابسته به دولت موقت جولانی، گمانهزنیها درباره تجزیه سوریه را تقویت کرده است.
سقوط دمشق؛ از شادی اولیه غرب تا واقعیت تلخ
دسامبر ۲۰۲۴، نقطه عطفی تاریخی بود. نیروهای تحریرالشام به رهبری ابومحمد جولانی با شتابی غیرمنتظره وارد دمشق شدند و حکومت پنجاهساله خاندان اسد به پایان رسید. رسانههای غربی ابتدا این رویداد را "بهار پراگ سوریه" خواندند؛ لحظهای که میتوانست آغاز آزادی باشد. اما با گذشت زمان، روشن شد سوریه به جای حرکت به سوی اصلاحات و ثبات، بیشتر به مسیر لیبی پساقذافی میرود: کشوری تکهتکه، با دولتهای محلی رقیب و صحنه مداخلات قدرتهای خارجی.
تاریخ سوریه؛ از اقتدار حافظ اسد تا فرسایش بشار
سوریه پس از جنگ جهانی اول همواره در خط مقدم تحولات منطقهای قرار داشت. دوران حافظ اسد (دهه ۷۰ تا ۹۰ میلادی) تنها مقطع تثبیت دولت مرکزی مقتدر بود. او اگرچه در جنگ ۱۹۶۷ جولان را از دست داد، اما موفق شد ارتشی قدرتمند بسازد و نفوذی تعیینکننده در لبنان و جهان عرب کسب کند. با آغاز جنگ داخلی ۲۰۱۱، بنیانهای قدرت سوریه فرسوده شد و میدان برای دخالت خارجیها گشوده گردید. ترکیه، اسرائیل و دیگر بازیگران از این فرصت برای تحقق اهداف دیرینه خود بهره بردند. سقوط بشار اسد، آخرین میخ بر تابوت یکپارچگی سوریه بود.
جولانی و احمد شرع؛ دولتی بیریشه و بیمشروعیت
تحریرالشام و رهبر آن احمد شرع (جولانی) پس از تصرف دمشق تلاش کردند چهرهای دولتی و فراگیر ارائه دهند. وعده دادند که از اقلیتها محافظت خواهند کرد. اما واقعیت میدانی چیز دیگری بود: کشتار علویها و دروزیها در غرب و جنوب کشور، بیاعتمادی عمیقی ایجاد کرد. کردها نیز به دلیل حملات مکرر این گروه، از هرگونه همکاری امتناع میکنند.
تحلیلگران بینالمللی معتقدند جولانی صرفاً یک بازیگر دوره گذار است و نه قادر به تثبیت نظم جدید خواهد بود و نه از سوی بازیگران خارجی بهعنوان رهبر آینده پذیرفته میشود.
نزاع ترکیه و اسرائیل؛ رقابتی بر سر خلأ قدرت
با فروپاشی دولت مرکزی، سوریه به میدان رقابت تلآویو و آنکارا تبدیل شده است. ترکیه از ۲۰۱۹ بخشهایی از شمال سوریه را به بهانه مقابله با کردها در کنترل دارد و به دنبال عمق استراتژیک است. اسرائیل نیز با گسترش نفوذ در جولان و حملات هوایی به دمشق، قصد دارد جنوب را به منطقه حائل تبدیل کند.
تنشها میان این دو متحد ناتو به حدی رسیده که وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، اخیراً اعلام کرد روابط تجاری با اسرائیل قطع و حریم هوایی به روی آن بسته شده است. در مقابل، مقامات اسرائیلی ترکیه را متهم میکنند که دولت جولانی را "مدیریت" میکند و به دنبال تبدیل سوریه به نیروی نیابتی آنکارا است.
بحران مشروعیت؛ هیچکس احمد شرع را نمیخواهد
نه کردها، نه دروزیها و نه حتی متحدان عربی منطقه احمد شرع را بهعنوان رهبر مشروع سوریه به رسمیت نمیشناسند. مصر از گسترش تفکر اخوانی هراس دارد، اردن بهشدت بدبین است و سعودیها صرفاً حمایت مشروط ارائه میدهند.
گزارشهای رسانههای غربی تأکید دارند که سوریه بیش از هر زمان دیگر به سمت فدرالیسم غیررسمی حرکت میکند؛ کشوری با چند دولت محلی: کردها در شمالشرق، دروزیها در جنوب، گروههای سنی مسلح در اطراف دمشق و علویها در غرب.
پیامدهای منطقهای: نظم عربی در معرض تهدید
سقوط دولت اسد برای کشورهای عربی پیامدهای گستردهای داشت. مصر نگران است که تحریرالشام الهامبخش اسلامگرایان اخوانی در داخل شود. سعودی و امارات بیم دارند ثبات منطقهای لازم برای برنامههای اصلاح اقتصادیشان برهم بخورد. در لبنان، فشارها برای خلع سلاح حزبالله افزایش یافته و مسیرهای ارتباطی این گروه با سوریه هدف قرار گرفته است.
همزمان توسعهطلبی اسرائیل در جولان، معادله کمپدیوید را زیر سؤال برده و موقعیت استراتژیک مصر در خاورمیانه را تهدید میکند.
مقاومت جدید در شامات؛ یمن دیگری در راه است؟
در واکنش به اشغالگری اسرائیل و ضعف دولت جولانی، گروههای تازهای سر برآوردهاند. جبهه مقاومت اسلامی سوریه در دسامبر ۲۰۲۴ تأسیس شد و خود را بخشی از محور مقاومت معرفی کرد. این گروه وعده داده حضور اسرائیل در جنوب سوریه را پایان دهد و حتی از سرنگونی یک پهپاد اسرائیلی خبر داده است.
اگر این مقاومت بتواند مناطقی را تثبیت کند، تلآویو با جبههای جدید مشابه یمن در مرزهای شمالی مواجه خواهد شد؛ وضعیتی که میتواند سیاستهای منطقهای اسرائیل را به شکست بکشاند.
چشمانداز آینده: بیثباتی یا تولد نظم نوین؟
سوریه امروز در آستانه فصلی تازه قرار دارد؛ کشوری مملو از سلاح، گروههای مسلح متعدد و دولت مرکزیای که مشروعیت و قدرت اجرایی ندارد. مداخلات خارجی، رقابت آنکارا و تلآویو، و بیاعتمادی داخلی چشمانداز ثبات را تیره کرده است.
اما در دل این آشوب، امکان شکلگیری مقاومت ملی جدیدی وجود دارد که با شعار دفاع از تمامیت ارضی سوریه میتواند نیروهای متفرق را متحد کند. چنین مقاومتی نهتنها معادلات داخلی سوریه، بلکه موازنه قدرت در کل خاورمیانه را تغییر خواهد داد.
تاریخ دوباره از صفر آغاز میشود؟
سوریه بار دیگر همانند یک قرن پیش به نقطه صفر رسیده است. مرزهای ساختگی، جاهطلبیهای توسعهطلبانه همسایگان، و ضعف دولت مرکزی آن را به کانون رقابت منطقهای و جهانی بدل کرده است. پرسش محوری این است: آیا سوریه به سمت تجزیه و هرجومرج لیبیگونه پیش خواهد رفت، یا شاهد تولد مقاومتی جدید خواهیم بود که میتواند "سایکس–پیکوی دوم" را ناکام بگذارد؟
گزارش از امیر صفره
