به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ بررسی ساختار شبکه سراسری برق ایران نشان میدهد که طراحی مبتنی بر پراکندگی نامتقارن نیروگاهها، وجود ذخایر چرخان و انعطافپذیری واحدهای گازی، موجب ایجاد تابآوری قابل توجهی در برابر حملات مقطعی و محدود شده است. با این حال، تحلیل نقاط آسیبپذیر زنجیره تأمین سوخت حاکی از آن است که تمرکز تهدید بر پالایشگاههای اصلی گاز، میتواند گلوگاه بحران باشد؛ گلوگاهی که به دلیل همبستگی زیرساختهای منطقهای، ریسکهای راهبردی فراتر از مرزها را به همراه دارد.
۱. معماری شبکه؛ مقاوم در برابر اختلالات پراکنده
شبکه برق ایران با بهرهمندی از ساختار یکپارچه و بههمپیوسته (Grid) و توزیع نامتقارن نیروگاهها در سطح کشور، از ویژگی «تحمل پذیری خطا» در برابر خروج واحدهای تولیدی پراکنده برخوردار است. در این پیکربندی، خطوط انتقال ولتاژ بالا امکان جابهجایی بار (Load Redistribution) را فراهم میکنند؛ بدین معنا که خروج یک یا چند نیروگاه در یک منطقه، لزوماً به اختلال محلی منجر نشده و اثر آن تا حد زیادی در سطح شبکه پخش و جذب میشود.
۲. آستانه تحمل شبکه و ظرفیتهای جایگزین
بررسی پارامترهای بهرهبرداری از شبکه نشان میدهد که تا زمانی که کمتر از ۲۵ تا ۳۰ درصد از کل ظرفیت تولید بهطور همزمان از مدار خارج نشود، شبکه با استفاده از ابزارهای کنترلی موجود قادر به حفظ پایداری خواهد بود. این آستانه تحمل با تکیه بر سه عامل کلیدی تقویت میشود:
ذخیره چرخان (Spinning Reserve): همواره ۱۰ تا ۱۵ درصد از ظرفیت نیروگاهها به صورت آماده بهکار بدون بار کامل نگه داشته میشود که در زمان بروز اختلال، ظرفیت افتکرده را جبران میکند.
سهم بالای نیروگاههای گازی: بیش از ۷۰ درصد ظرفیت نصبشده کشور متعلق به نیروگاههای گازی است. این نیروگاهها علیرغم راندمان پایینتر، از مزیت زمان راهاندازی کوتاه (کمتر از یک ساعت تا چند ساعت) برخوردارند که امکان بازسازی سریع ظرفیت ازدسترفته را فراهم میسازد.
نقش نیروگاههای برقآبی: این نیروگاهها با قابلیت پاسخ سریع (Fast Response)، در شرایط افت ناگهانی تولید میتوانند در کوتاهترین زمان ممکن بخشی از کمبود را جبران کنند.
۳. وابستگی فصلی و مدیریت مصرف
الگوی مصرف برق در ایران دارای نوسانات فصلی مشخصی است. در فصول بهار و پاییز که مصرف به طور قابل توجهی کمتر از تابستان و زمستان است، شبکه با حاشیه اطمینان (Reserve Margin) بالاتری کار میکند. در سناریوی وقوع بحران، شبکه قابلیت اعمال مدیریت بار را داراست؛ به گونهای که ابتدا مصرف صنایع بزرگ محدود شده و در مراحل بعدی، خاموشیهای کنترلشده و برنامهریزیشده به عنوان آخرین راهکار برای جلوگیری از فروپاشی کامل شبکه (Blackout) به کار گرفته میشوند.
۴. گلوگاه اصلی؛ فراتر از نیروگاهها
از منظر تحلیل آسیبپذیری، تمرکز صرف بر نیروگاهها به عنوان هدف، تصویر کاملی از ریسکهای سیستمی ارائه نمیدهد. زنجیره تأمین انرژی کشور شامل سه حلقه بههمپیوسته «تولید»، «انتقال سوخت» و «زیرساختهای پشتیبان» است. هرگونه اختلال در شبکه سراسری انتقال گاز یا تأمین فرآوردههای جایگزین (مانند مازوت) میتواند به صورت غیرمستقیم و با اثرگذاری بر سوخت رسانی، ظرفیت در دسترس نیروگاهها را کاهش دهد.
با این حال، زیرساختهای مذکور معمولاً از درجاتی از افزونگی (Redundancy) و مسیرهای جایگزین برخوردارند. نقطه آسیبپذیر راهبردی که میتواند به اختلالی جدی و فراگیر منجر شود، پالایشگاههای اصلی تأمینکننده گاز (مانند فازهای پارس جنوبی) هستند که بیش از ۴۰ درصد از سوخت مورد نیاز نیروگاهها را تأمین میکنند.
۵. ریسک متقابل و بازدارندگی زیرساختی
نکته حائز اهمیت در تحلیل راهبردی این است که زیرساختهای مشابه (پالایشگاهها و نیروگاهها) در کشورهای حوزه خلیجفارس نیز از آسیبپذیری بالایی برخوردارند. این همبستگی زیرساختی در سطح منطقه، به یک عامل بازدارنده تبدیل میشود؛ چراکه هرگونه اقدام متقابل یا سرایت تنش به این زیرساختها، پیامدهای امنیتی گستردهای را برای تمامی کشورهای منطقه به همراه خواهد داشت.
جمعبندی:
شبکه برق ایران با تکیه بر ساختار یکپارچه، تنوع نیروگاهی و ظرفیتهای کنترلی موجود، در برابر حملات محدود و مقطعی از تابآوری بالایی برخوردار است. با این حال، تمرکز تهدید بر پالایشگاههای اصلی گاز به عنوان گلوگاه تأمین سوخت، میتواند شبکه را با چالش جدی مواجه کند. اما آسیبپذیری متقابل زیرساختهای انرژی در سطح منطقه، این گلوگاه را به نقطهای با ریسک راهبردی بالا برای هرگونه اقدام تهاجمی تبدیل کرده است.