به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ مراسم و مناسک دینی هر مذهب، برآمده از باورها و نیازهای دینی قشرهای گوناگون آن مذهب است که به صورت آیینها، نمادها و عزاداریها بروز مییابد. در میان این مناسک، عزاداری عاشورا از جایگاهی ویژه برخوردار است. مناسک عاشورا، ابزار و رسانهای قوی برای تبلیغ در طول تاریخ شیعه بوده که به صورت منظم طی سدههای متمادی، به منظور حفظ یک سری از مفاهیم و ارزشهای دینی صورت گرفته است.
اما فراتر از کارکردهای دینی، محرم به یک سرمایه اجتماعی عظیم در جامعه ایران تبدیل شده است. بر اساس پژوهشی که با عنوان «سرمایه اجتماعی نسل جوان در آیینهای محرم» انجام شده، مشارکت داوطلبانه جوانان در هیئتهای مذهبی نه تنها شبکههای اعتمادساز را توسعه میدهد، بلکه ارزشهایی مانند ایثار و ظلمستیزی را از طریق تجربه عملی نهادینه میکند.
تجمعات شبانه؛ امتداد طبیعی عزاداری حسینی
دستورالعمل ساماندهی عزاداری محرم که توسط سازمان هیئت و تشکلهای دینی ابلاغ شده، بر «تقویتِ توأمانِ تجمعات شبانه مردم و هیئتها در صحنه عزای حسینی» به عنوان هدف اصلی تأکید دارد. در این دستورالعمل آمده است که «تجمعاتِ شبانه مردم ایران که از نخستین روزها و شبهای دفاع مقدس سوم، با بعثت عمومی مردم مؤمن انقلابی در سراسر کشور آغاز شد، برگ برنده ایران در مقابل رژیم تروریستی آمریکا و رژیم جعلی صهیونیستی بود».
راهبرد اصلی این دستورالعمل، «تسهیل و تقویت حضور سازمانیافته، معنادار و باشکوه مردم در میادین و خیابانهای اصلی شهرها به عنوان نماد وحدت و اقتدار امت اسلامی» است. حضور خیابانی، نه جایگزین هیئتهای مسقف در مساجد و حسینیهها، بلکه «امتداد طبیعی و نقطه اوج تجلی بیرونی هیئت» معرفی شده و این دو، مکمل یکدیگرند.
محرم؛ بستر وحدت و همبستگی ملی
معاون میراثفرهنگی کشور، اجتماعات گسترده مردمی در ایام محرم را «جلوهای کمنظیر از وحدت، همدلی و انسجام ملت ایران» توصیف کرده است که با حضور گسترده خانوادهها، جوانان و کودکان شکل میگیرد.
حجتالاسلام سیدمحمود صادقی، عضو هیئت علمی پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی، در این باره میگوید: «محرم و امام حسین(ع) به خودی خود عامل همبستگی هستند؛ چون معمولاً مردم در این روزها حول یک محور و پرچم گرد هم میآیند. سلایق گوناگون از هر سنخ و گرایش از هر قوم و قبیلهای با هر گرایش فرهنگی، سیاسی و نژادی و حتی تفاوت دینی و آیینی در ماه محرم در خیمه عزای امام حسین(ع) گرد هم میآیند.»
کارکردهای چندگانه محرم در جامعه معاصر
عزاداری برای امام حسین(ع) در طول تاریخ، موجب زنده نگاه داشتن نهضت عاشورا و پیامهای آن بوده و فرصتی مناسب فراهم میکرده است تا مرثیهسرایان و خطیبان، همگان را با شخصیت و نهضت سیدالشهدا و نیز با معارف اسلامی آشنا کنند. این کارکردها را میتوان در چند حوزه اصلی دستهبندی کرد:
کارکرد فرهنگی و تربیتی: عزاداری امام حسین(ع) به تقویت عواطف و شناخت عزاداران میانجامد و سبب میشود آنان بکوشند در رفتارهایشان نیز شبیه به همان کسانی باشند که برایشان میگریند.
کارکرد سیاسی و مقاومتآفرینی: سوگواری برای امام حسین(ع)، رفتاری احساسی و هیجانی و در همان حال آگاهانه است. فرد عزادار با این سوگمندی آشکارا اعلام میکند که به امام حسین(ع) و نهضت و آرمانهایش وفادار است.
کارکرد اجتماعی: مراسم عزاداری محرم، به عنوان یک گردهمایی بزرگ مردمی، نماد همبستگی ملی و سرمایه اجتماعی ایران است.
نقش مادران در تقویت سرمایه اجتماعی
پژوهشها نشان میدهد که مادران به عنوان «معماران پنهان تربیت نسل عاشورایی» نقشی کلیدی در این فرآیند ایفا میکنند. آنان از طریق دو مکانیزم اصلی عمل میکنند: الگوسازی عاطفی (مانند روضهخوانی خانگی و انتقال مفاهیم همدردی با حضرت رقیه(س)) و فعالیتهای مشارکتی (مانند سپردن مسئولیت توزیع نذری به کودکان). این تربیت چنان عمیق است که پس از حملات اخیر، مادران با روایتگری شهادت کودکان، پیوندی ملموس بین عاشورا و مقاومت معاصر ایجاد کردهاند.
محرم در برابر جنگ نرم دشمن
پژوهشها نشان میدهد که محرم در مواجهه با جنگ نرم دشمن، سه کارکرد اساسی دارد: ایجاد مصونیت ذهنی در نوجوانان از طریق تعزیههای کودکمحور که موجب همذاتپنداری میشود؛ تبدیل حزن به خیزش با تبیین فلسفه قیام امام حسین(ع) در روضههای تحلیلی؛ و بازتعریف شهادتطلبی به مثابه سرمایه معنوی.
جمعبندی
محرم در جامعه ایران، فراتر از یک مناسک مذهبی، به یکی از بزرگترین و مؤثرترین بسترهای تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی ملی و بازتولید ارزشهای انسانی تبدیل شده است. حضور فراطبقهای و فرادینی در خیمه عزای حسین(ع)، تجمعات شبانه مردم در میادین شهر، مشارکت داوطلبانه جوانان در هیئتهای مذهبی و نقش مادران در انتقال ارزشهای عاشورایی به نسل بعد، همگی نشاندهنده ظرفیت عظیم این آیین در تقویت انسجام اجتماعی است. همانگونه که در دستورالعمل عزاداری محرم آمده، هدف اصلی تقویت توأمان تجمعات شبانه مردم و هیئتها در صحنه عزای حسینی است؛ چراکه این حضور خیابانی، امتداد طبیعی عزاداری در مساجد و حسینیههاست و این دو، مکمل یکدیگرند.