به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ در جهانی که اخبار روزانه از جنگ، تفرقه و اختلافات میگوید، هر سال در ماه صفر، پدیدهای بینظیر رخ میدهد: دهها میلیون انسان از گوشهوکنار جهان، بدون دعوتنامه رسمی و بدون مرزهای سیاسی، خود را به مسیر نجف تا کربلا میرسانند. اربعین که بهعنوان بزرگترین اجتماع سالانه صلحآمیز جهان شناخته میشود، چیزی فراتر از یک آیین مذهبی است؛ این رویداد به یک «پروژه تمدنی جامع» تبدیل شده که انسجام اجتماعی، همدلی انسانی و همگرایی جمعی را در بالاترین سطح خود به نمایش میگذارد. حضور بیش از ۲۰ میلیون نفر از ملیتها، فرهنگها و حتی ادیان مختلف در کنار یکدیگر، همبستگی اجتماعی را در معنای واقعی آن بازتعریف میکند.
فراتر از مرزهای دین و ملیت
آنچه اربعین را از سایر اجتماعات مذهبی جهان متمایز میکند، گستردگی و فراگیری آن است. این رویداد نه فقط برای پیروان اهلبیت (ع)، بلکه برای هر انسان آزادهای که به دنبال مفاهیم عدالت، آزادی و مبارزه با ظلم است، پیامی جهانی دارد.
تحلیلگران و کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که پیام امام حسین (ع) فراتر از مرزهای مذهبی است و خطاب به تمام بشریت است. در این مسیر، شیعیان، اهل تسنن، مسیحیان، ایزدیها و حتی گردشگران کنجکاو از سراسر جهان در کنار هم قدم برمیدارند و این همقدمی، گفتوگوی بینالادیانی را در معتبرترین و بیواسطهترین شکل ممکن به تصویر میکشد. یکی از روحانیون برجسته در این باره میگوید: «شعار «عشق به امام حسین (ع) ما را گرد هم میآورد» در اربعین به یک واقعیت زنده تبدیل میشود».
فرهنگ خدمترسانی و همدلی بینظیر
شاید بارزترین جلوه همبستگی اجتماعی در اربعین، فرهنگ ایثار و خدمترسانی مردمی باشد که در طول مسیر پیادهروی به چشم میخورد. هزاران موکب مردمی در طول مسیر ۸۰ کیلومتری نجف تا کربلا برپا میشوند و بدون هیچ چشمداشتی، انواع خدمات از جمله غذا، آب، اسکان، درمان و حتی ماساژ را به زائران ارائه میدهند.
این صحنهها، مرزهای طبقاتی، اقتصادی و اجتماعی را کاملاً از بین میبرد و تصویری از یک «جامعه بدون مرز» را به نمایش میگذارد که در آن سخاوت و مهربانی، واحد پول رایج است. یک استاد دانشگاه و حوزوی عراقی این پدیده را اینگونه توصیف میکند: «اگر به صحنه میلیونها شرکتکننده از ملیتها و زبانهای مختلف نگاه کنید، متوجه میشوید که شاهد پایههای یک تمدن انسانی با ماهیت اسلامی هستیم؛ جایی که انسجام اجتماعی، همکاری و ایثارگری بیخودخواهانه حاکم است و ارزشهای معنوی بر ارزشهای مادی برتری دارد».
تأثیر بر انسجام اجتماعی و سرمایه اجتماعی
بررسیهای جامعهشناختی نیز تأثیر عمیق اربعین بر انسجام اجتماعی را تأیید کردهاند. یک مطالعه علمی با روش پیمایشی روی زائران ایرانی نشان داده است که شرکت در پیادهروی اربعین به طور قابلتوجهی باعث تقویت همبستگی اجتماعی، افزایش اعتماد متقابل، رشد سرمایه اجتماعی و تثبیت هویت دینی زائران میشود.
این یافتهها نشان میدهد که مناسک مذهبی نه تنها در بعد فردی و معنوی تأثیرگذارند، بلکه بهعنوان یک «عامل اجتماعی مهم» در ارتقای ثبات و انسجام اجتماعی در جامعه عمل میکنند. بهعبارت دیگر، تجربه زیسته و تعاملات عمیق انسانی در این راهپیمایی عظیم، پیوندهای اجتماعی را چنان مستحکم میکند که تا مدتها پس از پایان سفر نیز در زندگی فردی و اجتماعی زائران باقی میماند.
همبستگی فراملی؛ زنان در خط مقدم اتحاد
یکی از ابعاد مهم همبستگی اجتماعی در اربعین، نقشآفرینی زنان و توجه به مسائل فراملی است. کمیته زنان ستاد اربعین شهرداری تهران، با راهاندازی کمپین «یک مادر برای غزه»، توانست همبستگی زنان و مادران سراسر جهان را با زنان و کودکان مظلوم غزه به نمایش بگذارد. این کمپین که با جمعآوری امضای زائران زن همراه بود، پیامی روشن برای حمایت از زنان و کودکان تحت ستم فلسطین به جهان مخابره کرد.
علاوه بر این، مراکز فرهنگی با ارائه خدمات آموزشی و فرهنگی به زنان، کودکان و نوجوانان در طول مسیر، بستری برای «تقویت پیوندهای خانوادگی و افزایش آگاهی اجتماعی در میان نسل جوان» فراهم میآورند.
سخن پایانی
اربعین حسینی، با حضور دهها میلیون نفر از سراسر جهان، بهعنوان یک «پدیده اجتماعی-تمدنی» بینظیر، کارکردهای متعددی دارد که مهمترین آن، نمایش همبستگی اجتماعی در گستردهترین و عمیقترین شکل ممکناست. این اجتماع، نه تنها پیوندهای درونجامعهای زائران را تقویت میکند، بلکه با عبور از مرزهای جغرافیایی، مذهبی و زبانی، الگویی نوین از همدلی، همگرایی و همدردی جهانی را ارائه میدهد که در کمتر رویدادی در جهان قابل مشاهده است.
همانطور که یک تحلیلگر سیاسی اشاره کرده، پیادهروی اربعین به دنبال «از بین بردن مرزهای داخلی و بازتولید هویت اسلامی-ملی از طریق عمل زیسته» است و این فرآیند، بهصورت سالانه، پیمان جمعی جامعه را در برابر چالشهای زمانه و قدرتهای خارجی تجدید میکند. اربعین، «یک جبهه سالانه در برابر نظام استکبار جهانی» است که ظرفیت خلق «آگاهی جمعی و تابآور» و ترویج «فرهنگ رهایی در میان ملت اسلامی» را دارد.