به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ «آن بیستوسه نفر» خاطرات احمد یوسفزاده است؛ نویسندهای که خود یکی از اعضای این گروه ۲۳ نفره بوده است. او در این کتاب، تجربه خود و دیگر نوجوانان را از حضور در جبهه تا اسارت روایت میکند. کتاب در چهار فصل با نامهای «بهار»، «تابستان»، «پاییز» و «زمستان» تنظیم شده و در کنار روایت خاطرات، عکسها و اسنادی نیز در پایان آن آمده است.
یکی از ویژگیهای این اثر آن است که جنگ را از زاویه نگاه یک نوجوان روایت میکند؛ نوجوانی که ناگهان از فضای عادی زندگی فاصله میگیرد و با جبهه، اسارت، اردوگاه و فشارهای روانی ناشی از آن روبهرو میشود. همین زاویه دید، فضای کتاب را با بسیاری از روایتهای معمول جنگ متفاوت میکند.
۲۳ نوجوان در برابر یک جنگ تبلیغاتی
ماجرای این گروه زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که نیروهای عراقی تصمیم میگیرند از کمسنوسال بودن اسیران برای اهداف تبلیغاتی استفاده کنند. بر اساس روایتهای منتشرشده درباره کتاب، صدام حسین با دیدن تصاویر این اسیران نوجوان، آنها را به کاخ ریاستجمهوری عراق میبرد و تلاش میشود از آنان برای ارائه تصویری تبلیغاتی از حضور نوجوانان ایرانی در جنگ استفاده شود.
در چنین شرایطی، مسئله فقط اسارت چند نوجوان نیست؛ آنها با موقعیتی مواجهاند که در آن قرار است روایت دیگری از حضورشان در جبهه به افکار عمومی ارائه شود. همین بخش از ماجرا، یکی از نقاط محوری کتاب است و نشان میدهد اسارت تنها محدود به دیوارهای اردوگاه نبود و فشارهای روانی و تبلیغاتی نیز بخشی از تجربه اسیران را تشکیل میداد.
وقتی نوجوانی در اردوگاه متوقف میشود
یکی از وجوه انسانی کتاب، پرداختن به فاصلهای است که اسارت میان نوجوانان و زندگی عادی ایجاد میکند. نوجوانی که باید مدرسه، خانواده، دوستان و تجربههای معمول همسنوسالان خود را داشته باشد، با اردوگاه و محدودیتهای اسارت مواجه میشود.
به همین دلیل، «آن بیستوسه نفر» را نمیتوان تنها کتابی درباره عملیات نظامی دانست. بخش قابل توجهی از روایت به زندگی در اسارت، روابط میان اسیران، دلتنگی برای خانواده و تلاش برای حفظ روحیه در شرایط دشوار اختصاص دارد. در واقع، مخاطب با روایت انسانهایی مواجه است که جنگ، بخش مهمی از دوران نوجوانی آنها را تغییر داده است.
نثر روایی؛ عاملی برای نزدیک شدن مخاطب به خاطرات
از دیگر ویژگیهای کتاب، شیوه روایت آن است. یوسفزاده خاطرات را با نثری روایی و جزئینگر بیان کرده و همین موضوع باعث شده کتاب تنها مجموعهای از گزارشهای تاریخی نباشد. روایت از فضای خانواده و چگونگی اعزام آغاز میشود و سپس به جبهه و دوران اسارت میرسد.
این ویژگی برای مخاطب جوان اهمیت دارد؛ زیرا کتاب تلاش نمیکند صرفاً مجموعهای از اطلاعات تاریخی درباره جنگ ارائه کند، بلکه خواننده را وارد تجربه شخصی راوی میکند؛ تجربهای که در آن ترس، دلتنگی، شوخی، رفاقت، مقاومت و امید در کنار یکدیگر قرار دارند.
چرا «آن بیستوسه نفر» برای دانشجوی امروز خواندنی است؟
فاصله زمانی میان نسل امروز و سالهای دفاع مقدس، ضرورت روایتهای انسانی و قابل لمس از آن دوران را بیشتر میکند. دانشجویی که چند دهه پس از پایان جنگ به سراغ ادبیات دفاع مقدس میرود، لزوماً با همان زبان و ادبیات نسل جنگ ارتباط برقرار نمیکند. کتابهایی مانند «آن بیستوسه نفر» میتوانند این فاصله را از طریق روایت زندگی افراد پر کنند.
در این کتاب، دفاع مقدس فقط مجموعهای از عملیاتها و تاریخهای نظامی نیست؛ با انسانهایی مواجهیم که در سنین نوجوانی وارد فضای جنگ شدهاند و سپس با تجربه اسارت روبهرو شدهاند. همین وجه انسانی میتواند زمینهای برای شناخت بهتر بخشی از تاریخ معاصر ایران برای نسل جوان باشد.
روایتی که به فیلم هم رسید
ماجرای این ۲۳ نوجوان بعدها تنها در قالب کتاب باقی نماند و در سالهای بعد، فیلم سینمایی «۲۳ نفر» نیز بر اساس این روایت ساخته شد. این موضوع نشان میدهد داستان این گروه ظرفیت تبدیل شدن به قالبهای مختلف هنری و روایی را داشته است. منابع فرهنگی درباره فیلم نیز تأکید کردهاند که هدف از بازنمایی این داستان، معرفی تجربه این نوجوانان به نسلهایی بوده که دفاع مقدس را از نزدیک تجربه نکردهاند.
البته کتاب همچنان اهمیت مستقلی دارد؛ چرا که خواننده در آن با روایت مستقیم و جزئیات خاطرات نویسنده مواجه میشود و میتواند ماجرا را از زاویهای نزدیکتر دنبال کند.
«آن بیستوسه نفر»؛ یک روایت برای نسلهای بعد
ادبیات دفاع مقدس زمانی میتواند با نسلهای جدید ارتباط برقرار کند که از تکرار صرف اطلاعات فاصله بگیرد و تجربه انسانی جنگ را روایت کند. «آن بیستوسه نفر» از این منظر، روایتی درباره نوجوانانی است که جنگ، جبهه و اسارت را در سالهایی تجربه کردند که همسنوسالان امروز آنها در حال ساختن نخستین خاطرات زندگی خود هستند.
کتاب احمد یوسفزاده، مخاطب را با یک پرسش تاریخی نیز روبهرو میکند: نوجوانانی که قرار بود دوران نوجوانی خود را در مدرسه و کنار خانواده بگذرانند، چگونه با یکی از سختترین تجربههای زندگی یعنی اسارت مواجه شدند و در آن شرایط، رفاقت و مقاومت خود را حفظ کردند؟
همین وجه انسانی است که «آن بیستوسه نفر» را به اثری قابل توجه در ادبیات خاطرات دفاع مقدس تبدیل کرده است؛ روایتی از جنگ، اما از دریچه زندگی ۲۳ نوجوان.