
به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ محمدطاها دهرویه* /// اظهارات مارکو روبیو درباره میراث یونان باستان، بار دیگر این پرسش را پیش میکشد که چرا در برخی روایتهای سیاسی غرب، ریشههای تمدنی این جغرافیا با تأکید فراوان برجسته میشود، اما سهم تمدنهای دیگر در شکلگیری تاریخ، دانش و فرهنگ بشری کمتر مورد توجه قرار میگیرد؟ آیا مسئله صرفاً یادآوری یک میراث تاریخی است یا باید آن را در چارچوب تلاش برای تعریف هویت سیاسی امروز غرب و جایگاه آمریکا در نظم جهانی نیز بررسی کرد؟
بیتردید یونان باستان سهم مهمی در تاریخ فلسفه و اندیشه دارد؛ اما تمدن غرب را نمیتوان مستقل از تعامل با دیگر تمدنها روایت کرد. تاریخ علم، حاصل تبادل دانش، تجربه و اندیشه میان ملتهاست. ابنسینا با اثر ماندگار خود، «قانون در طب»، خوارزمی با نقش برجستهاش در توسعه جبر و ابوریحان بیرونی با پژوهشهایش در نجوم و علوم طبیعی، تنها نمونههایی از سهم تمدن ایرانی ـ اسلامی در تاریخ علم هستند. میراثی که قرنها در جغرافیای گستردهای از جهان، از جمله در مراکز علمی اروپا، مورد توجه قرار گرفت.
بااینحال، مسئله فقط نادیده گرفتن سهم تمدنها نیست؛ بلکه چگونگی استفاده از تاریخ برای تعریف هویت و توجیه قدرت نیز اهمیت دارد. هنگامی که سیاستمداران آمریکایی بر پیوندهای تمدنی غرب با یونان باستان تأکید میکنند، باید پرسید این ارجاع تاریخی چه نسبتی با سیاست خارجی امروز آمریکا دارد؟ میراث فلسفی و فرهنگی یونان، بهخودیخود، نه مجوز سلطه بر ملتهای دیگر است و نه میتواند جایگزین پاسخگویی درباره پیامدهای تصمیمهای سیاسی و نظامی شود. نقد زمانی آغاز میشود که تاریخ، بهجای بستری برای شناخت متقابل ملتها، به ابزاری برای ترسیم مرز میان صاحبان تمدن و دیگران تبدیل شود.
از همین منظر، تقابل ایران و آمریکا را نیز نمیتوان صرفاً در چارچوب اختلافات سیاسی و امنیتی بررسی کرد. در این تقابل، روایتهای تاریخی، هویت تمدنی و برداشتهای متفاوت از مفاهیمی چون استقلال، قدرت و فداکاری نیز نقش دارند.
یکی از نمودهای قابل تأمل این تفاوت، شیوه بازنمایی فداکاری برای آرمانهاست. در بسیاری از روایتهای نظامی و سیاسی غرب، جانفشانی برای میهن و ارزشهای ملی، نشانه شجاعت و قهرمانی معرفی میشود؛ اما در برخی روایتهای سیاسی درباره ایران، فداکاری نیروهای ایرانی با تعابیری چون «فرقه مرگ» توصیف میشود. این تفاوت در واژگان، پرسشی جدی ایجاد میکند: آیا معیار داوری درباره فداکاری، ماهیت عمل و زمینه وقوع آن است یا هویت سیاسی و تمدنی کسانی که آن را انجام میدهند؟همین معیارها باید درباره همه ملتها، بدون استانداردهای دوگانه، به کار گرفته شوند.
چرا زمانی که سربازانشان در جنگ هاکشته می شوند می گویند قهرمان و... اما هنگامی مردم ایران تا پای جان برای دفاع مشروع از کشور ایستادگی می کنند با الفاظی مثل فرقه مرگ و.... توصیف می شود این دوگانگی هایی که دیده می شود در همه ی بخش ها نشان دهنده ی عناد و دشمنی دیرینه دولتمردان آمریکایی با ملت شریف ایران است و پشت جملاتی مثل تمدن یونان پنهان می شوند تا بتواند سلطه گری و توحش خود را توجیه کند ، در کل
تمدن ایرانی ـ اسلامی نیز نه صرفاً مجموعهای از افتخارات تاریخی، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت است؛ میراثی که از فلسفه و پزشکی تا ریاضیات و نجوم امتداد یافته و در ایران امروز نیز در حوزههایی مانند فناوری نانو و علوم دانشبنیان ادامه پیدا کرده است. البته ارزیابی دستاوردهای معاصر باید بر پایه شاخصها و دادههای معتبر صورت گیرد، نه ادعاهای کلی یا رقابتهای شعاری.
نکته اساسی این است که تاریخ تمدن جهان، ملک انحصاری هیچ ملت یا قدرتی نیست. همانطور که نمیتوان نقش یونان باستان را در شکلگیری اندیشه بشری انکار کرد، نمیتوان سهم ایران و دیگر تمدنها را نیز از این تاریخ حذف کرد. قدرت سیاسی ممکن است روایت خاص و حق به جانب از گذشته ارائه دهد، اما اعتبار آن روایت را شواهد تاریخی تعیین میکنند، نه جایگاه سیاسی گوینده.
تمدنها با حذف یکدیگر بزرگ نمیشوند؛ آنچه یک تمدن را ماندگار میکند، سهم واقعی آن در پیشرفت بشریت است، نه ادعای انحصار تاریخ و نه توان تحمیل روایت خود بر دیگران.
*دبیر سیاسی دانشکده مدیریت انجمن اسلامی دانشجویان مستقل دانشگاه علامه طباطبائی (ره)