به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ تغذیه مناسب در سال‌های رشد، فقط مسئله‌ای مربوط به سلامت جسمی کودکان نیست؛ کیفیت یادگیری، توان تمرکز، رشد ذهنی و حتی فرصت برابر برای حضور مؤثر در کلاس درس نیز تا حد زیادی با وضعیت تغذیه دانش‌آموزان ارتباط دارد. برای بسیاری از خانواده‌ها، تأمین روزانه مواد غذایی مغذی، به‌ویژه لبنیات، با توجه به هزینه‌های زندگی به یکی از دغدغه‌های جدی تبدیل شده است؛ موضوعی که اهمیت مداخله حمایتی دولت در مدارس را دوچندان می‌کند.
مدرسه در این میان می‌تواند فراتر از یک محیط آموزشی، نقش مهمی در کاهش بخشی از نابرابری‌های تغذیه‌ای ایفا کند؛ به‌خصوص برای کودکانی که دسترسی مستمر به مواد غذایی سالم در محیط خانواده برایشان فراهم نیست. با این حال، فاصله میان آنچه از یک برنامه ملی تغذیه انتظار می‌رود و آنچه در عمل امکان اجرای آن وجود دارد، همچنان یکی از مسائل اصلی این حوزه است.
در سال تحصیلی جاری، بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز ابتدایی مدارس دولتی در فهرست مشمولان برنامه شیر و تغذیه رایگان قرار گرفته‌اند؛ برنامه‌ای که برای هر دانش‌آموز ۳۰ نوبت شیر و ۳۰ نوبت بسته غذایی در نظر گرفته است. به این ترتیب، مجموع حمایت پیش‌بینی‌شده به ۶۰ وعده در طول سال تحصیلی می‌رسد؛ رقمی که اگرچه از نظر گسترش حمایت غذایی قابل توجه است، اما در مقایسه با نیاز مستمر کودکان به دریافت مواد مغذی، همچنان محدود به شمار می‌رود.
آخرین وضعیت اعلام‌شده از سوی مسئولان نشان می‌دهد فرایند تأمین و توزیع شیر در ۲۵ استان آغاز شده و تکمیل پوشش سایر استان‌ها نیز در دستور کار قرار دارد. در مقابل، پرسش مهم این است که چرا با وجود پیش‌بینی اعتباری حدود ۱۵ هزار میلیارد تومانی، برنامه همچنان به ۳۰ نوبت توزیع شیر محدود مانده و چه موانعی اجازه نمی‌دهد این حمایت به یک برنامه منظم و روزانه تبدیل شود؟
حسین اسداللهی، دبیر کمیته شیر مدارس وزارت آموزش‌وپرورش، در تشریح جزئیات این برنامه، از محدودیت منابع مالی، ظرفیت تولید کارخانه‌های لبنی، فرایند قیمت‌گذاری استانی و ضرورت رعایت استانداردهای بهداشتی به‌عنوان عوامل مؤثر بر اجرای طرح نام برده است؛ عواملی که نشان می‌دهد تحقق تغذیه رایگان در مقیاس ملی، صرفاً با اعلام اعتبار یا ابلاغ بخشنامه امکان‌پذیر نیست.
۲۵ استان در مسیر توزیع؛ سهم دانش‌آموزان کاهش پیدا نمی‌کند
در برنامه امسال، بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز دوره ابتدایی مدارس دولتی جامعه هدف طرح هستند. فرایند تأمین و ارسال شیر تاکنون در ۲۵ استان آغاز شده و قرار است سایر استان‌ها نیز به‌تدریج به چرخه توزیع اضافه شوند.
بر اساس توضیحات دبیر کمیته شیر مدارس، استان‌های جنوبی از جمله بوشهر و هرمزگان در اولویت شروع برنامه قرار گرفتند و توزیع در این مناطق زودتر آغاز شد. با این حال، مسئولان تأکید دارند که دیرتر شروع شدن برنامه در بعضی استان‌ها به معنای حذف سهم دانش‌آموزان نیست.
بر این اساس، از زمان آغاز توزیع در هر استان، برنامه باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که هر دانش‌آموز تا پایان سال تحصیلی ۳۰ نوبت شیر و ۳۰ نوبت بسته غذایی دریافت کند. بنابراین، تأخیر در شروع عملیات اجرایی نباید به کاهش تعداد وعده‌های پیش‌بینی‌شده منجر شود.
البته تحقق این وعده به استمرار تأمین محصولات، انعقاد قراردادها و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی وابسته است. تجربه اجرای طرح در استان‌های مختلف نیز نشان می‌دهد که یکسان بودن هدف‌گذاری ملی، لزوماً به معنای یکسان بودن زمان شروع و سرعت توزیع در همه مناطق نیست.
محدود بودن دفعات توزیع، مهم‌ترین پرسش درباره برنامه امسال است. در شرایطی که مصرف منظم لبنیات برای رشد کودکان اهمیت دارد، دریافت شیر در ۳۰ نوبت از یک سال تحصیلی نمی‌تواند جایگزین مصرف مستمر این گروه غذایی شود.
اسداللهی دو عامل اصلی را در تعیین تعداد نوبت‌ها مؤثر می‌داند: میزان اعتبارات قابل استفاده و توان صنعت لبنیات برای تأمین مستمر محصول مورد نیاز بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز.
به گفته او، در صورت تأمین منابع مالی متناسب با توزیع روزانه و فراهم بودن ظرفیت تولید و عرضه، امکان حرکت به سمت افزایش دفعات توزیع وجود دارد؛ اما در وضعیت فعلی، برنامه مصوب همان ۳۰ نوبت در طول سال تحصیلی است.
در کنار ملاحظات اقتصادی و تولیدی، شاخص‌های تغذیه‌ای نیز در طراحی برنامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت موضوعاتی مانند میزان جذب کلسیم، تأثیر مصرف شیر بر رشد قدی، لاغری و سوءتغذیه دانش‌آموزان را بررسی کرده است. با این حال، مسئولان آموزش‌وپرورش نیز تأکید دارند که تعداد فعلی وعده‌ها برای تأمین تمام نیازهای بدن به لبنیات کافی نیست و باید آن را بخشی از حمایت غذایی دانست، نه راهکاری کامل برای رفع کمبودهای تغذیه‌ای.
۱۵ همت اعتبار؛ فاصله میان ابلاغ منابع و پرداخت واقعی
یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های مالی اجرای برنامه امسال، اعتباری در حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان است. با این حال، تمام این رقم به معنای منابع نقدی در دسترس برای اجرای طرح نیست.
بر اساس توضیحات دبیر کمیته شیر مدارس، یک هزار میلیارد تومان از اعتبار پیش‌بینی‌شده به تسویه بدهی‌های باقی‌مانده از اجرای برنامه در سال ۱۴۰۴ اختصاص دارد. همچنین ابلاغ اعتبار با تخصیص و پرداخت آن تفاوت دارد و برای آنکه برنامه بدون وقفه اجرا شود، منابع باید در زمان مناسب در اختیار مجریان قرار گیرد.
اسداللهی اعلام کرده است که پیگیری تأمین و تخصیص اعتبار با همکاری سازمان برنامه و بودجه ادامه دارد و در صورت دسترسی کامل به منابع، امکان اجرای بدون کاهش نوبت‌های مصوب فراهم خواهد شد.
در همین زمینه، علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزش‌وپرورش، نیز در مهرماه امسال از پیش‌بینی بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان برای اجرای برنامه خبر داده و توضیح داده بود که به دلیل محدودیت ظرفیت تولید در برخی مناطق، ۷۰ درصد اعتبار برای خرید شیر و ۳۰ درصد برای تهیه اقلام جایگزین و سایر مواد غذایی سالم در نظر گرفته شده است. این رویکرد نشان می‌دهد سیاست‌گذار برای جلوگیری از وابستگی کامل برنامه به توان تأمین شیر در همه مناطق، به دنبال استفاده از سبد غذایی متنوع‌تری است.
بسته غذایی مکمل؛ از نان خرمایی تا محصولات غنی‌شده
در کنار توزیع شیر، برای هر دانش‌آموز ۳۰ نوبت بسته تغذیه‌ای رایگان نیز پیش‌بینی شده است. هزینه تهیه هر بسته بیش از ۶۰ هزار تومان اعلام شده و اقلامی مانند نان غنی‌شده، نان روغنی و نان خرمایی در فهرست محصولات مورد استفاده قرار دارند.
هدف از طراحی این بسته، فقط افزایش تنوع میان‌وعده دانش‌آموزان نیست؛ بلکه قرار است بخشی از نیازهای غذایی تأمین‌نشده از طریق شیر نیز با استفاده از سایر محصولات جبران شود.
انتخاب مواد غذایی بر اساس معیارهای دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت انجام می‌شود تا ترکیب اقلام، از نظر ارزش غذایی و سازگاری با یکدیگر بررسی شود. به‌ویژه آنکه ترکیب بسته نباید به شکلی باشد که در جذب کلسیم اختلال ایجاد کند.
از سوی دیگر، تفاوت الگوی مصرف در مناطق مختلف نیز در انتخاب اقلام اهمیت دارد. در برخی مناطق روستایی و دامدار ممکن است استقبال از شیر با مناطق دیگر متفاوت باشد؛ بنابراین استفاده از محصولات مکمل می‌تواند امکان اجرای انعطاف‌پذیرتر برنامه را فراهم کند.
البته توسعه سبد غذایی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که اقلام جایگزین از نظر ارزش تغذیه‌ای، کیفیت و سلامت، معیارهای مشخصی داشته باشند و صرفاً به دلیل سهولت تأمین یا قیمت مناسب انتخاب نشوند.
از کارخانه تا کلاس درس؛ نظارت بر سلامت شیر چگونه انجام می‌شود؟
توزیع محصول غذایی برای میلیون‌ها کودک، حساسیت نظارتی بالایی دارد و سلامت شیر یکی از مهم‌ترین بخش‌های اجرای برنامه است.
به گفته دبیر کمیته شیر مدارس، محصول مورد استفاده در این طرح از شیر صنعتی و خطوط تولید مکانیزه تأمین می‌شود و مراحل جمع‌آوری، فرآوری و بسته‌بندی آن تحت نظارت دستگاه‌های تخصصی قرار دارد.
سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد از مراحل تولید بر کیفیت محصول نظارت می‌کنند. پس از تولید نیز شیر وارد دوره قرنطینه می‌شود و تا پیش از دریافت تأییدیه‌های لازم، مجوز ورود به چرخه توزیع را دریافت نمی‌کند.
این دوره معمولاً بیش از ۱۰ روز طول می‌کشد و در جریان آن، نمونه‌برداری و آزمایش‌های میکروبی و بررسی میزان چربی و سایر ویژگی‌های تغذیه‌ای انجام می‌شود. دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز در بخش نظارت بر قراردادها و کنترل کیفیت مشارکت دارند.
نظارت‌ها به کارخانه محدود نمی‌شود و در مراحل حمل‌ونقل، نگهداری و توزیع نیز ادامه پیدا می‌کند. در صورت گزارش هرگونه مشکل درباره یک محموله، محصول مورد نظر از چرخه توزیع خارج می‌شود و پس از بررسی آزمایشگاهی، درباره مرجوع کردن یا ادامه عرضه آن تصمیم‌گیری خواهد شد.
شیر مدارس از نوع استریل و با چربی ۲.۵ درصد است و در تولید آن از مواد نگهدارنده استفاده نمی‌شود. همچنین در برخی استان‌ها، غنی‌سازی محصول با ویتامین D نیز مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس دستورالعمل اجرایی ابلاغ‌شده در شهریورماه، تأمین محصولات غذایی این برنامه باید از کارخانه‌ها و تأمین‌کنندگان مورد تأیید دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی صورت گیرد. همچنین نمونه‌برداری‌های دوره‌ای توسط دانشگاه‌های علوم پزشکی و نظارت بر شرایط حمل‌ونقل و نگهداری بر عهده بخش‌های تخصصی بهداشت محیط قرار دارد.
چرا اجرای طرح در استان‌ها هم‌زمان آغاز نشد؟
با وجود آنکه دستورالعمل اجرایی برنامه پیش از شروع سال تحصیلی ابلاغ شده بود، آماده‌سازی زیرساخت‌های لازم در همه استان‌ها با سرعت یکسان پیش نرفت.
یکی از موانع اصلی، ظرفیت تولید و تأمین شیر مورد نیاز است. تولیدکنندگان باید بتوانند متناسب با جمعیت دانش‌آموزی هر استان محصول مورد نیاز را تأمین کنند. در کنار آن، قیمت‌گذاری و تعیین قیمت نهایی در سطح استان‌ها و با نقش‌آفرینی استانداری‌ها انجام می‌شود و تا مشخص شدن این موضوع، امکان نهایی کردن قراردادهای تأمین وجود ندارد.
از سوی دیگر، مسئولان آموزش‌وپرورش معتقدند انتخاب تأمین‌کننده نباید صرفاً بر مبنای پیشنهاد قیمت پایین‌تر انجام شود. محصولی که قرار است در اختیار میلیون‌ها کودک قرار گیرد، باید پیش از هر چیز از کیفیت و استانداردهای بهداشتی لازم برخوردار باشد.
طی کردن مراحل قرنطینه، دریافت مجوزهای بهداشتی و تکمیل اطلاعات آماری دانش‌آموزان و مدارس نیز بر زمان شروع توزیع اثر گذاشته است. اطلاعات آماری آموزش‌وپرورش معمولاً تا نیمه مهرماه تکمیل می‌شود و همین مسئله در تنظیم قراردادها و تعیین حجم سفارش‌ها اهمیت دارد.
عدالت تغذیه‌ای؛ اولویت‌بندی بر اساس شاخص سلامت، نه موقعیت جغرافیایی
یکی از موضوعات مهم در اجرای برنامه، نحوه توجه به دانش‌آموزانی است که در محیط خانواده دسترسی منظم به لبنیات و سایر مواد غذایی مغذی ندارند.
آموزش‌وپرورش در حال حاضر سازوکار مستقیمی برای بررسی وضعیت مصرف لبنیات در تک‌تک خانواده‌ها ندارد و شناسایی دقیق این گروه به همکاری دستگاه‌هایی مانند وزارت تعاون و سایر نهادهای مسئول نیازمند است.
با این حال، در تعیین اولویت‌های تغذیه‌ای از نتایج تن‌سنجی‌ها و مطالعات دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت استفاده می‌شود. شاخص‌هایی مانند کوتاهی قد، لاغری و سوءتغذیه می‌توانند در شناسایی مناطق و گروه‌های نیازمند حمایت بیشتر مؤثر باشند.
نکته قابل توجه آن است که مشکلات تغذیه‌ای صرفاً در مناطق محروم مشاهده نمی‌شود و حتی در برخی مناطق برخوردار نیز کمبود مصرف لبنیات و مشکلات رشد قدی وجود دارد. بنابراین، برخورداری اقتصادی یک منطقه به‌تنهایی نمی‌تواند معیار دقیقی برای ارزیابی وضعیت تغذیه دانش‌آموزان باشد.
همچنین رویکرد آموزش‌وپرورش این است که شرایط مدارس استثنایی، مدارس عشایری و واحدهایی که چند دوره تحصیلی را به‌صورت هم‌زمان پوشش می‌دهند، در برنامه‌ریزی توزیع لحاظ شود تا ساختار آموزشی مدرسه مانعی برای بهره‌مندی دانش‌آموزان از حمایت غذایی نباشد.
پاسخ مسئولان به این پرسش منفی است. ۳۰ وعده شیر در طول سال تحصیلی، هرچند می‌تواند بخشی از نیاز تغذیه‌ای دانش‌آموزان را پوشش دهد، به‌تنهایی برای رفع کامل کمبود کلسیم، ویتامین D یا سایر مشکلات تغذیه‌ای کافی نیست.
بر همین اساس، ارزیابی اثربخشی برنامه نیز باید فراتر از شمارش تعداد پاکت‌های توزیع‌شده باشد. دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی با انجام تن‌سنجی و بررسی شاخص‌های مرتبط با سلامت دانش‌آموزان، وضعیت کلسیم، ویتامین D، کوتاهی قد، لاغری و سایر مؤلفه‌های تغذیه‌ای را بررسی می‌کنند.
گزارش‌های مطالعاتی، از جمله بررسی‌های انجام‌شده در سال ۱۴۰۲، می‌توانند مبنایی برای شناخت وضعیت موجود و مقایسه نتایج در دوره‌های بعد باشند. با این حال، سنجش تأثیر واقعی برنامه نیازمند ارزیابی‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت است.
به بیان دیگر، موفقیت طرح را نمی‌توان فقط با تعداد وعده‌های تحویل‌شده به مدارس سنجید؛ بلکه باید مشخص شود این حمایت‌ها در گذر زمان تا چه اندازه توانسته‌اند وضعیت تغذیه و سلامت دانش‌آموزان را بهبود دهند.
آموزش‌وپرورش افزایش دفعات توزیع شیر و گسترش حمایت‌های غذایی را از مطالبات جدی خود می‌داند. هدف مطلوب این است که در صورت فراهم شدن منابع مالی و زیرساخت‌های لازم، شیر به‌صورت روزانه در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد و در مناطق محروم نیز حمایت‌های گسترده‌تری پیش‌بینی شود.
حتی در افق بلندمدت، حرکت به سمت تأمین یک وعده غذای گرم در روز برای دانش‌آموزان به‌عنوان یکی از اهداف قابل بررسی مطرح شده است؛ هدفی که تحقق آن به اعتبار پایدار، امکانات اجرایی، ظرفیت تأمین و همکاری دستگاه‌های مختلف نیاز دارد.
در واقع، تغییر رویکرد از توزیع صرف شیر به برنامه جامع تغذیه رایگان، تلاشی برای پاسخ به نیازهای متنوع‌تر دانش‌آموزان است. با این حال، گسترش عنوان و دامنه برنامه زمانی معنا پیدا می‌کند که منابع مالی آن به‌موقع تخصیص یابد، زنجیره تأمین توان پاسخگویی داشته باشد و کیفیت محصولات در تمام مراحل تضمین شود.
۶۰ وعده حمایتی کافی نیست، اما می‌تواند نقطه شروع باشد
برنامه امسال شیر و تغذیه رایگان، از نظر جمعیت تحت پوشش و اعتبار پیش‌بینی‌شده، یکی از برنامه‌های حمایتی قابل توجه آموزش‌وپرورش به شمار می‌رود؛ بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز قرار است در طول سال تحصیلی ۳۰ نوبت شیر و ۳۰ نوبت بسته غذایی دریافت کنند و تاکنون نیز فرایند توزیع در ۲۵ استان آغاز شده است.
با این حال، میان هدف مطلوب یعنی دسترسی مستمر کودکان به غذای سالم و واقعیت اجرایی طرح فاصله وجود دارد. ۳۰ نوبت شیر نمی‌تواند جای مصرف منظم لبنیات را بگیرد و ۳۰ بسته میان‌وعده نیز به‌تنهایی پاسخگوی همه نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان نیست. از سوی دیگر، اعتبار ۱۵ همتی زمانی می‌تواند پشتوانه مؤثری برای برنامه باشد که از مرحله ابلاغ عبور کند و به تخصیص و پرداخت به‌موقع برسد.
مسئله اساسی در ادامه این مسیر، فقط افزایش تعداد وعده‌ها نیست؛ بلکه ایجاد سازوکاری پایدار برای تأمین منابع، تضمین کیفیت، پوشش منصفانه مناطق مختلف و سنجش نتایج واقعی برنامه است.
اگر قرار است تغذیه رایگان به بخشی ماندگار از نظام حمایت اجتماعی و آموزشی کشور تبدیل شود، نباید سرنوشت آن هر سال به میزان اعتبار، ظرفیت مقطعی کارخانه‌ها یا تأخیر در قراردادهای استانی گره بخورد. سلامت و رشد دانش‌آموزان موضوعی مستمر است و حمایت از آن نیز به برنامه‌ای مستمر نیاز دارد؛ برنامه‌ای که در آن، تعداد وعده‌های توزیع‌شده تنها یکی از معیارهای موفقیت باشد، نه تمام آن.