به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛به نقل از خبرگزاری فارس، اختلال گسترده در زیرساخت‌های مایکروسافت که از روز پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵ آغاز شد، میلیون‌ها کاربر و سازمان را در ده‌ها کشور با مشکل دسترسی به ایمیل، جلسات آنلاین و ابزارهای کاری روبه‌رو کرد. این اختلال که دست‌کم ۷۴ کشور و منطقه را درگیر کرد، تنها به سرویس‌های خود مایکروسافت محدود نماند و حتی عملکرد برخی ابزارهای هوش مصنوعی و خدمات دولتی و درمانی را نیز تحت تأثیر قرار داد. با گذشت بیش از یک روز، تلاش مهندسان این شرکت برای بازگرداندن کامل سرویس‌ها ادامه داشت و گزارش‌ها از بهبود تدریجی وضعیت، در کنار تداوم برخی اختلال‌ها، حکایت می‌کردند.
اختلال از کجا شروع شد و چه سرویس‌هایی از دسترس خارج شدند؟
نخستین موج گزارش‌های کاربران از حدود ساعت ۱۶ به وقت گرینویچ در روز پنجشنبه منتشر شد. طبق داده‌های وب‌سایت رصد اختلال‌ها، در فاصله حدود یک ساعت گزارش‌هایی از ۷۴ کشور و منطقه ثبت شد و شمار گزارش‌های مربوط به مشکل دسترسی به اوت‌لوک در آمریکا نیز به نزدیک ۱۳۰ هزار مورد رسید. اوت‌لوک، تیمز، شیرپوینت، وان‌درایو، وان‌نوت و کوپایلت از جمله سرویس‌هایی بودند که کاربران در دسترسی به آن‌ها با مشکل مواجه شدند. البته شدت اختلال در همه مناطق و برای تمام کاربران یکسان نبود؛ برخی به‌طور کامل از سرویس‌ها خارج شده بودند و برخی دیگر با تأخیر در دریافت ایمیل یا اختلال در بعضی قابلیت‌ها روبه‌رو شدند.
علت اختلال چه بود؛ مایکروسافت چه توضیحی داد؟
بررسی‌های اولیه نشان می‌داد مشکل به زیرساخت سرورهای مایکروسافت و به‌ویژه سرویس تبادل ایمیل آنلاین این شرکت مربوط است. مایکروسافت ابتدا از افزایش بار روی زیرساخت‌های خود در چند منطقه خبر داد، اما بعد توضیح داد که این وضعیت ناشی از افزایش ناگهانی ترافیک نبوده، بلکه تعدادی از سرورها به‌طور غیرمنتظره از دسترس خارج شده‌اند و در نتیجه فشار بیشتری به سرورهای باقی‌مانده وارد شده است. تلاش برای بازگرداندن سرورها نیز در ابتدا با مشکل روبه‌رو شد؛ به‌طوری‌که برخی سرورهای بازیابی‌شده پس از بازگشت ترافیک دوباره از پاسخ‌گویی بازماندند.
این شرکت اعلام کرد که در حال بررسی وضعیت سرورها، بازبینی تغییرات نرم‌افزاری و اعمال اصلاحات برای بهبود پایداری و ظرفیت زیرساخت است. مایکروسافت همچنین تأکید کرد که تاکنون نشانه‌ای از حمله سایبری یا فعالیت مخرب در این حادثه پیدا نکرده است.
اختلالی فراتر از ایمیل؛ دولت‌ها و کسب‌وکارها چه آسیبی دیدند؟
گزارش‌ها نشان می‌دهد دامنه این حادثه از مشکلات روزمره کاربران فراتر رفت. در بریتانیا، پلیس، برخی بیمارستان‌ها، مراکز درمانی و داروخانه‌ها با اختلال در سامانه‌های ایمیل و ثبت اطلاعات مواجه شدند. پلیس متروپولیتن لندن اعلام کرد این مشکل بر امکان ثبت آنلاین برخی گزارش‌های جرائم تأثیر گذاشته، هرچند توانایی نیروها برای پاسخ‌گویی به تماس‌های اضطراری مختل نشده بود. سازمان خدمات درمانی بریتانیا نیز از استفاده برخی مراکز از روش‌های جایگزین، از جمله سوابق کاغذی، خبر داد و انجمن ملی داروخانه‌های این کشور درباره احتمال تأخیر در دسترسی برخی بیماران به دارو هشدار داد.
در استرالیا، سازمان اطلاعاتی و پلیس فدرال از جمله نهادهای آسیب‌دیده بودند و برخی مدارس و دستگاه‌های دولتی نیز با مشکل مواجه شدند. در ژاپن، بخشی از زیرساخت فناوری اطلاعات دولت تحت تأثیر قرار گرفت و مقام‌های این کشور اعلام کردند وضعیت را زیر نظر دارند و ابزارهای ارتباطی جایگزین، از جمله تلفن، را در اختیار دارند. در سنگاپور نیز آژانس فناوری دولت از اختلال در ایمیل‌های دولتی خبر داد و دیوان عالی فیلیپین اعلام کرد بخشی از فعالیت‌هایش، از جمله پاسخ‌گویی از طریق ایمیل، تحت تأثیر قرار گرفته است.
بخش اقتصادی نیز از این اختلال بی‌نصیب نماند. شرکت کشتیرانی مرسک درباره تأخیر در ارسال به‌روزرسانی‌ها به مشتریان هشدار داد و شرکت هواپیمایی ایندی‌گو و ایر ایندیا از مشکلات در سامانه‌های پشتیبانی ایمیلی خود خبر دادند. در هنگ‌کنگ نیز کارکنان مؤسسات مالی از اختلال در دسترسی به ایمیل و تیمز خبر دادند. رویترز همچنین گزارش داد یک شرکت مالی تایوانی برای تأیید معاملات به دستگاه فکس متوسل شد و یک شرکت دیگر ناچار شد بازخرید اوراق قرضه خود را لغو کند.
اختلال مایکروسافت چه واکنش‌هایی به دنبال داشت؟
در واکنش به این حادثه، مقام‌های استرالیایی موضوع را از منظر امنیت سایبری و وابستگی نهادهای دولتی به خدمات فناوری بررسی کردند. تونی برک، وزیر امور داخلی استرالیا، گفت با مدیر ارشد مایکروسافت در این کشور و هماهنگ‌کننده ملی امنیت سایبری دولت گفت‌وگو کرده است. به گفته او، مایکروسافت احتمال حمله سایبری را مطرح نمی‌داند و این حادثه را از برخی جهات مشابه اختلال گسترده شرکت کراوداسترایک در سال ۲۰۲۴ ارزیابی کرده است؛ حادثه‌ای که به‌دنبال یک به‌روزرسانی معیوب، میلیون‌ها رایانه مجهز به ویندوز را تحت تأثیر قرار داد.
در بریتانیا نیز دولت اعلام کرد برای ارزیابی آثار اختلال بر خدمات عمومی با مایکروسافت همکاری می‌کند و برنامه‌های جایگزینی برای کاهش آسیب در نظر گرفته شده است. در ژاپن هم مقام‌های دولتی بر استفاده از روش‌های ارتباطی جایگزین تأکید کردند. این واکنش‌ها نشان داد که اختلال در یک ارائه‌دهنده بزرگ خدمات ابری می‌تواند فراتر از شرکت‌های خصوصی، فعالیت نهادهای عمومی و خدمات ضروری را نیز با چالش مواجه کند.
هم‌زمان، برخی شرکت‌های فناوری و هوش مصنوعی نیز از آثار جانبی این حادثه خبر دادند. اپن‌ای‌آی اعلام کرد در اتصال ابزارهای خود به سرویس‌های مایکروسافت با مشکل مواجه شده و برخی اتصال‌های جدید به‌درستی کار نمی‌کنند. شرکت آنتروپیک، سازنده چت‌بات کلاد، نیز از افزایش خطاها و کندی عملکرد ابزارهای متصل به اوت‌لوک خبر داد. این مسئله نشان داد اختلال در زیرساخت یک شرکت می‌تواند سرویس‌های شرکت‌های دیگر را که به آن وابسته‌اند نیز از کار بیندازد.
واکنش کاربران و برندها در شبکه‌های اجتماعی
این اختلال علاوه بر واکنش شرکت‌ها و دولت‌ها، به سوژه‌ای برای شوخی و کنایه در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شد. رویال میل، شرکت خدمات پستی بریتانیا، تصویری از صندوق‌های پستی قرمزرنگ خود منتشر کرد و با عبارت «صندوق ورودی ما همیشه باز است» به از دسترس خارج شدن ایمیل‌های مایکروسافت کنایه زد. ایر ایندیا نیز با انتشار تصویری از منظره بیرون پنجره هواپیما، به کاربران پیشنهاد کرد به‌جای پیگیری ایمیل‌ها، برای سفر برنامه‌ریزی کنند. فروشگاه زنجیره‌ای آل‌دی هم این اختلال را به تعطیلی غیرمنتظره یک روز کاری تشبیه کرد و برگر کینگ با لحنی طنزآمیز به مهندسان مایکروسافت پیشنهاد داد برای استراحت غذای خود را سفارش دهند.
در کنار این واکنش‌های طنزآمیز، برخی کاربران از بازگشت به روش‌های قدیمی ارتباطی مانند تماس تلفنی، پیامک و حتی فکس گفتند. خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد شماری از کارکنان برای برگزاری جلسات به واتس‌اپ روی آورده‌اند و برخی سازمان‌ها نیز برای ادامه فعالیت، از روش‌های غیرآنلاین استفاده کرده‌اند.
هشدار کارشناسان درباره وابستگی به یک شرکت فناوری
رسانه‌هایی مانند گاردین، آسوشیتدپرس و رویترز در گزارش‌های تحلیلی خود، این حادثه را نشانه‌ای از وابستگی گسترده سازمان‌ها به تعداد محدودی از شرکت‌های بزرگ فناوری دانستند. کارشناسان معتقدند وقتی سرویس‌هایی مانند ایمیل، جلسات آنلاین و ابزارهای هوش مصنوعی بر زیرساخت‌های مشترک متکی هستند، از کار افتادن یک بخش می‌تواند چندین محصول ظاهراً مستقل را هم‌زمان مختل کند.
استیون وات، استاد امنیت سایبری دانشگاه سنت اندروز، با اشاره به این مسئله بر ضرورت بررسی برنامه‌های جایگزین سازمان‌ها تأکید کرد. به گفته او، شرکت‌ها و نهادها باید مشخص کنند کدام فعالیت‌های حیاتی آن‌ها به یک ارائه‌دهنده خدمات وابسته است، در صورت قطع دسترسی چه مدت می‌توانند به فعالیت ادامه دهند و آیا راه‌های جایگزین ارتباطی خود را واقعاً آزمایش کرده‌اند یا صرفاً وجود آن‌ها را فرض می‌کنند.
رویترز نیز در گزارش خود به تکرار اختلال‌های خدمات مایکروسافت اشاره کرد و نوشت این حادثه دومین اختلال مهم خدمات مایکروسافت ۳۶۵ در سال جاری میلادی است. جاش گیلبرت، تحلیلگر بازار در پلتفرم معاملاتی ای‌تورو، هشدار داد اگر قابلیت اطمینان این سرویس‌ها به‌طور مکرر زیر سؤال برود، واحدهای فناوری سازمان‌ها برای سپردن بخش بیشتری از فعالیت‌های خود به یک ارائه‌دهنده واحد با تردید مواجه خواهند شد. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند هزینه و دشواری انتقال سامانه‌های سازمانی به شرکت‌های رقیب، مانع از تغییر سریع مشتریان خواهد شد.
وضعیت بازگشت سرویس‌ها؛ آیا مشکل کاملاً برطرف شده است؟
بر اساس آخرین گزارش‌های منتشرشده در روز جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵، مایکروسافت از بهبود تدریجی وضعیت سرورها و افزایش ظرفیت خدمات خود خبر داده بود. این شرکت اعلام کرد در آمریکای شمالی بهبود گسترده‌تری مشاهده می‌شود، وضعیت در بخش‌های زیادی از اروپا پایدارتر شده و نشانه‌های امیدوارکننده‌ای از بازیابی خدمات در منطقه آسیا و اقیانوسیه وجود دارد. با این حال، مایکروسافت هشدار داد برخی کاربران ممکن است همچنان با دسترسی ناپایدار یا تأخیر در دریافت ایمیل مواجه شوند؛ بنابراین در زمان انتشار این گزارش، بازگشت کامل همه سرویس‌ها تأیید نشده بود.
در مجموع، این حادثه بار دیگر مسئله پایداری زیرساخت‌های ابری و تمرکز خدمات دیجیتال در اختیار چند شرکت بزرگ را مطرح کرده است. وقتی ارتباطات اداری، خدمات درمانی، فعالیت‌های مالی و حتی ابزارهای هوش مصنوعی به زیرساخت مشترکی وابسته باشند، یک اختلال فنی می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات را در بخش‌های مختلف ایجاد کند؛ موضوعی که اهمیت داشتن سامانه‌های پشتیبان و مسیرهای ارتباطی مستقل را بیش از گذشته نشان می‌دهد.