به گزارش خبرنگار فرهنگی «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ در آستانه برگزاری سومین دوره جایزه جهانی ادبیات فلسطین، گفت‌وگویی با آقای میثم امیری از نظر می‌گذرانید؛ نویسنده‌ای که با آثار متفاوتی چون کتاب «او»، روایت‌های تازه‌ای را به ادبیات داستانی مقاومت عرضه کرده است. میثم امیری در این گفت‌وگو، درباره نگاه خود به مسئله فلسطین، جایگاه ادبیات مقاومت و ابعاد مختلف روایت‌های داستانی می‌پردازد.

به نظر شما، در نوشتن درباره فلسطین، چطور می‌توان از شعارزدگی فاصله گرفت و اثری خلق کرد که هم از نظر ادبی قوی باشد و هم بتواند دغدغه‌ها و واقعیت‌های زندگی مردم فلسطین را به مخاطب منتقل کند؟

هفت سال پیش، برای تحقیق درباره عماد به لبنان رفتم. به خانۀ شهید بدرالدین رفتیم و در آنجا با خانم فاطمه حرب، همسر شهید بدرالدین، هم‌کلام شدیم. یکی از همراهان ما که اتفاقاً تاریخ‌نگار حوزۀ انقلاب اسلامی و مقاومت است، در مقام تکریم مادران شهید لبنانی گفت: «آوازۀ دلاوری‌های شما به گوش ما رسیده؛ مثلاً شنیده‌ایم که همسر سید حسن (ام‌هادی) حاضر نشد پیکر پسرش را تحویل بگیرد و به تأسی از ام‌وهب گفت: ما چیزی را که در راه خدا داده‌ایم، پس نمی‌گیریم.» من حس کردم همسر شهید بدرالدین از این گفتۀ دوستمان تعجب کرد؛ انگار برای اولین بار بود که چنین جمله‌ای را می‌شنید. فردا که دوباره خدمت ایشان رسیدیم، گفت: «من دیروز به ام‌هادی زنگ زدم و دربارۀ این جمله‌ای که به او نسبت دادید، جویا شدم. ام‌هادی گفت: نه، من هرگز چنین حرفی نزده‌ام» تازه، من دارم دربارۀ لبنانی‌ها صحبت می‌کنم؛ دربارۀ همسر شهید نصرالله. حالا شما فکر کنید چقدر ممکن است تصور ما از سبک زبانی، سبک زندگی، عملیات و روحیات فلسطینی‌ها دور باشد. من نمی‌دانم چند فلسطینی در ایران زندگی می‌کنند؛ خودم تا به حال حتی یک فلسطینی را هم از نزدیک ندیده‌ام. نمی‌دانم این جامعۀ متکثر و متنوع، که البته در دشمنی با اسرائیل در کلیات هم‌نظر است، چقدر با جامعۀ فرهنگی، نویسندگان و هنرمندان ایرانی مراوده دارد. در موضوع فلسطین، مرجع تقلید ما باید خود فلسطینی‌ها باشند.

وقتی از سرزمینی در بحران، مانند غزه، می‌نویسیم، چطور می‌توانیم در کنار تصاویر رنج و ویرانی، به امید، روابط خانوادگی، خاطرات و لحظه‌های ساده زندگی بپردازیم؟ جایگاه این جنبه‌های روزمره در ادبیات مقاومت چیست؟

غزه هیچ‌وقت در دسترس ما نبوده است. از نظر دسترسی، غزه و کرانۀ باختری از سخت‌ترین نقاط عالم برای ایرانی‌ها هستند. ایرانی‌ها با پاسپورت‌های دیگر حتی می‌توانند به اسرائیل هم سفر کنند، اما روشن نیست که سفر به غزه برای همان‌ها هم به این سادگی‌ها باشد. من دربارۀ غزه، محله‌ها و گروه‌های مختلفی که در آنجا فعالیت می‌کنند، تحقیق کرده‌ام؛ اما حس می‌کنم فهم غزه برایم چندان آسان نیست. فلسطینِ شعر، فلسطینِ عدالت‌خواه و فلسطینِ فتح یا ساف، چندان غزه‌نشین نیستند. چه‌بسا نخستین گام برای فهم درست غزه، اعتراف به همین جهل ما نسبت به آن باشد. ما هیچ تجربه‌ای از زندگی طولانی در محیطی محاصره‌شده، امنیتی و پرخطر نداریم. مثلاً به‌درستی نمی‌دانم آیا این سبک زندگی به شیوۀ زندگی بخشی از عشایر در ایران شبیه است یا خیر؛ چون طبیعتاً انسان غزه‌نشین باید هر لحظه منتظر جابه‌جایی و کوچ باشد. نمی‌گویم این مقایسه کاملاً درست است؛ تنها دارم بلندبلند فکر می‌کنم. می‌خواهم بگویم درک انسان ساکن غزه به این سادگی‌ها صورت نمی‌گیرد.

یک داستان یا روایت محلی از یک خانواده یا محله در غزه، چطور می‌تواند با مخاطبی در جغرافیایی دور ارتباط برقرار کند؟ چه مؤلفه‌هایی باعث می‌شود یک رنج یا تجربه محلی به زبانی بین‌المللی و قابل‌درک برای انسان‌های دیگر تبدیل شود؟
داستان و رمان معمولاً روی خوشی به زندگی در شرایط غیرطبیعی و سخت نشان می‌دهند. غزه با تمام تنگناها و گرفتاری‌های محیرالعقولش در قرن بیست‌ویکم، همین که روایت شود ــ به شرط آنکه آن روایت در پی اثبات خودش نباشد، بلکه تنها راوی صریح آن وضعیت بماند ــ بُرده است. کافی است غزه از خودش بگوید؛ کافی است برای بزک‌کردن زندگی سخت و ناممکنش و روتوش‌کردن حوادثی که از سر می‌گذراند، هیچ تلاشی نکند. هرآنچه هست، به‌اندازۀ کافی قوی و دارای چگالی ادبی است؛ کافی است همان را روایت کند. اتفاقاً به همین دلیل است که غزه در جوامع ادبی، فرهنگی و روشنفکری جهان برجسته شده است؛ چراکه در قرن بیست‌ویکم، یک دولت تکنولوژیکِ بی‌رحم بلایی بر سر آن آورده است که برای انسان امروزی، که صبح به صبح با صدای ضبط‌شدۀ پرندگان توی گوشی‌اش بیدار می‌شود، بی‌نهایت عجیب‌وغریب به نظر می‌رسد.

اتفاقات سهمگین سال‌های اخیر در غزه، تجربه‌های دشواری را پیش روی نویسندگان گذاشته است. آیا فکر می‌کنید فرم‌ها و زبان معمول شعر و داستان برای روایت این ابعاد از فاجعه کافی‌اند، یا ادبیات مقاومت به شکل‌ها و الگوهای تازه‌ای از نوشتن نیاز دارد؟

من در رمانی که دو سال پیش نوشته‌ام و هنوز منتشر نشده است، در این خصوص دست به تجربه زدم: جوانی دورگه، ایرانی ـ آمریکایی، که در آستانۀ مرگ است، زندگی شخصی‌اش را رها می‌کند و حیران و دلبستۀ غزه می‌شود. او زبان صریح و گزنده‌ای دارد و غزه برایش از توموری که در سر دارد، مهیب‌تر و سهمگین‌تر است. به‌خاطر حساسیت‌های زیادی که بر سر موضوع فلسطین شکل گرفته، ترجیح دادم شخصیت‌های داستانم مستقیماً و صددرصد ایرانی نباشند. به نظرم رسید از این زاویه، مخاطبانی که شاید نسبت به فلسطین دیدگاهی بی‌تفاوت یا منفی دارند، بهتر بتوانند با داستان ارتباط برقرار کنند. نمی‌دانم چنین تجربه‌ای را می‌توان به دیگران توصیه کرد یا نه. فکر می‌کنم تعداد داستان‌ها دربارۀ غزه و فلسطین ــ منظورم داستان‌های تألیفی نویسندگان ایرانی است ــ چندان زیاد نباشد. ما در این زمینه به‌شدت نیازمند ذوق‌آزمایی هستیم.

در سال‌های اخیر، شماری از نویسندگان، شاعران و روزنامه‌نگاران فلسطینی در جریان حملات جان خود را از دست داده‌اند. این اتفاق چه تأثیری بر آیندۀ ادبیات فلسطین می‌گذارد و جامعۀ ادبی و ناشران جهان چگونه می‌توانند آثار و صدای آن‌ها را زنده نگه دارند؟

تصور من این است که فلسطین و غزه در حوزۀ رسانه اصلاً مظلوم نیستند. حجم و کیفیت کارهایی که دربارۀ غزه انجام می‌شود، بسیار مطلوب است؛ چون غزه از انسان و بحرانی انسانی سخن می‌گوید و آن تصویر عریان را به ما نشان می‌دهد. عقل سلیم، روح دردمند و وجدان بیدار قطعاً در برابر چنین صحنۀ سهمگین و پرحادثه‌ای بی‌تفاوت نمی‌مانند. اهل ادبیات و هنر نمی‌توانند در کنار اسرائیل بایستند. حتی روشنفکران و نویسندگان اسرائیلی هم نمی‌توانند از ارتش کشورشان دفاع کنند. خون بی‌گناه آن‌قدر قدرتمند است که اجازه نمی‌دهد روایتی به نفع ظالم، ستمکار و آدم‌کش نوشته، پرداخته و پذیرفته شود. رسانه‌هایی هم که بسیاری از آن‌ها به کانون‌های قدرت، پول یا فساد وابسته‌اند، حتی اگر طرفدار فلسطین نباشند، مجبورند گلوله‌ها، تصاویر زخمی‌ها و پیکر بی‌جان نوزادان را نشان دهند؛ راهی جز این ندارند.

اگر به آیندۀ ادبیات فلسطین فکر کنید، چه موضوعاتی را در سال‌های پیش رو پررنگ‌تر می‌بینید؟ آیا این ادبیات همچنان بیشتر به جنگ و رنج خواهد پرداخت یا روایت‌هایی دربارۀ زندگی، هویت، امید و آینده نیز جایگاه گسترده‌تری پیدا خواهند کرد؟

سؤال سختی است و جوابش را دقیق نمی‌دانم؛ فکر می‌کنم ارتباط فرهنگی ما با غزه هنوز تا حد زیادی قطع است. شاید اگر الان در کانون فعالیت‌های داوطلبانه در آلمان یا فرانسه بودم، بهتر می‌دانستم چطور به این سؤال پاسخ دهم. اما دست‌کم از آثاری که ترجمه شده‌اند، می‌فهمم که غزه زنده است و زنده خواهد ماند. خشک‌کردن این ریشه نه کار اسرائیل است، نه کار آمریکا و نه هیچ قدرت دیگری؛ از بیرون هرگز نخواهند توانست غزه را از بین ببرند. بااین‌حال، داده‌های من از درون آن فضا اندک است و بیش از این نمی‌توانم اظهارنظر کنم.

به نظر شما، رویدادها و جوایز ادبی مرتبط با فلسطین، همچون جایزۀ جهانی ادبیات فلسطین، چه نقشی در معرفی آثار، حمایت از نویسندگان و ایجاد ارتباط میان جامعه‌های ادبی کشورهای مختلف دارند؟ برای اینکه تأثیر چنین رویدادهایی ماندگار باشد، چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

حتماً بخش‌های جنبی چنین جایزه‌هایی مهم‌تر از خود آن‌هاست. جایزه می‌تواند انگیزه‌ای باشد تا نویسندگان و هنرمندان فلسطینی نسبت به حساسیت‌های جامعۀ فرهنگی ایران روی خوش‌تری نشان دهند. اما اقدامات جنبی در کنار جایزه ــ مانند برقراری ارتباطی محکم، صمیمانه، پیوسته و دنباله‌دار با اهالی غزه و فلسطین، به‌ویژه اهالی فکر و قلم ــ قطعاً ثمرات و برکات فراوانی به همراه خواهد داشت. اینجا دربارۀ آنچه به زبان عربی نوشته می‌شود، صحبت نمی‌کنم، بلکه نظرم را دربارۀ آنچه می‌تواند به فارسی نوشته شود، بیان می‌کنم. چه خوب می‌شد اگر در کنار این جایزه، اقدامات کوچکی مثل راه‌اندازی یک گروه ۴۰، ۵۰، ۶۰ یا ۱۰۰ نفره از نویسندگان و اهل فکر این دو کشور شکل می‌گرفت. همین نخ ارتباطی در فضای مجازی می‌تواند به نتایج ماندگاری منجر شود؛ همکاری‌ها را بیشتر کند و ما را به شناخت عمیق‌تری از یکدیگر برساند. خود غزه و فلسطین را وسط بگذاریم و با این معیار، آدم‌هایی با فکرها، اندیشه‌ها و سلایق مختلف را جمع کنیم و در سوی دیگر، اهالی فرهنگ فلسطین را هم به این جمع اضافه کنیم تا به شکلی جدی، همکاری و تعاطی افکار رقم بخورد. برگزاری کارگاه‌ها، کلاس‌ها، همایش‌ها و کنفرانس‌های مشترک، حداقل دستاورد چنین جمعی خواهد بود.