به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ کتاب و کتاب‌خوانی از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه فرهنگی جوامع به شمار می‌روند؛ ابزاری که علاوه بر انتقال دانش و تجربه، در شکل‌گیری قدرت تحلیل، تقویت تفکر انتقادی و افزایش آگاهی عمومی نقش دارد. با این حال، تبدیل مطالعه به بخشی ثابت از برنامه روزانه افراد، همچنان یکی از چالش‌های فرهنگی جامعه است.
۲۴ آبان در تقویم رسمی کشور به عنوان روز کتاب و کتاب‌خوانی نام‌گذاری شده و آغاز هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران نیز با این مناسبت همراه است. امسال سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب از ۲۳ تا ۳۰ آبان با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» برگزار می‌شود؛ شعاری که بر ضرورت بازگرداندن کتاب به متن گفت‌وگوهای اجتماعی و زندگی روزمره تأکید دارد.
مطالعه روزانه؛ فاصله با وضعیت مطلوب
یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای بررسی وضعیت کتاب‌خوانی، میزان زمانی است که افراد به مطالعه کتاب اختصاص می‌دهند. بر اساس نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» که از سوی گروه افکارسنجی مرکز طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در هفته سوم آبان ۱۴۰۴ انجام شد، ۴۱.۱ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند کتاب می‌خوانند و ۵۸.۹ درصد گفته‌اند اهل مطالعه کتاب نیستند.
این نظرسنجی با مشارکت یک‌هزار و ۲۳۴ شهروند بالای ۱۸ سال و به شیوه تلفنی انجام شده است. بر اساس نتایج آن، میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان افرادی که کتاب می‌خوانند، ۲۶.۶ دقیقه در روز بوده است؛ اما با محاسبه کل جمعیت نمونه، این میزان به ۱۰.۹ دقیقه در روز می‌رسد.
البته باید توجه داشت که این آمار صرفاً به مطالعه کتاب‌های غیردرسی مربوط است و نباید آن را معادل تمام فعالیت‌های مطالعاتی افراد، از جمله خواندن مقاله، محتوای آموزشی و مطالب منتشرشده در فضای مجازی دانست. با این حال، یافته‌های نظرسنجی نشان می‌دهد که کتاب هنوز نتوانسته در برنامه روزانه بخش بزرگی از جامعه جایگاه ثابتی پیدا کند.
گرانی کتاب؛ مانعی برای دسترسی مخاطبان
در کنار عادت‌های مطالعاتی، شرایط اقتصادی نیز بر میزان دسترسی مردم به کتاب تأثیر گذاشته است. افزایش هزینه‌های تولید، کاغذ، چاپ و توزیع، قیمت نهایی کتاب را بالا برده و خرید مستمر آن را برای بخشی از خانواده‌ها دشوار کرده است.
بر اساس آمارهای منتشرشده از وضعیت نشر در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، میانگین قیمت کتاب‌های منتشرشده در این دوره حدود ۲۷۵ هزار تومان بوده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل بیش از ۴۰ درصد افزایش داشته است. در همین بازه، میانگین شمارگان کتاب به ۷۱۴ نسخه رسیده که نسبت به سال گذشته ۱۲.۶۱ درصد کاهش نشان می‌دهد.
همچنین در شش ماه نخست سال جاری، ۴۸ هزار و ۴۸۶ عنوان کتاب منتشر شده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۶.۴۸ درصد کمتر است. این آمار نشان می‌دهد افزایش تعداد و تنوع آثار منتشرشده لزوماً به معنای گسترش دسترسی مخاطبان به کتاب نیست و بازار نشر با چالش کاهش شمارگان و محدودشدن توان خرید روبه‌روست.
به این ترتیب، گرانی کتاب تنها مسئله خریداران نیست؛ کاهش قدرت خرید مخاطب می‌تواند بر میزان فروش، امکان تجدید چاپ آثار و در نهایت اقتصاد ناشران و نویسندگان نیز اثر بگذارد.
کتاب در رقابت با سرگرمی‌های دیجیتال
تغییر الگوی مصرف رسانه‌ای یکی دیگر از عواملی است که نمی‌توان در بررسی وضعیت مطالعه نادیده گرفت. گسترش شبکه‌های اجتماعی، محتوای ویدئویی کوتاه، پادکست‌ها و دسترسی سریع به اطلاعات، شیوه دریافت و مصرف محتوا را تغییر داده است.
در چنین فضایی، افراد بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف مواجهه با اطلاعات و مطالب متنوع می‌کنند؛ اما دریافت سریع و پراکنده محتوا لزوماً جایگزین مطالعه عمیق و پیوسته نمی‌شود. کتاب فرصتی برای تمرکز، دنبال‌کردن یک موضوع از ابتدا تا انتها و مواجهه منظم با استدلال‌ها و دیدگاه‌های مختلف فراهم می‌کند؛ فرصتی که در میان انبوه پیام‌ها و محتوای کوتاه فضای مجازی کمتر در دسترس قرار می‌گیرد.
از این منظر، مسئله اصلی صرفاً حضور تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی در زندگی مردم نیست، بلکه چگونگی مدیریت زمان و ایجاد تعادل میان مصرف محتوای دیجیتال و مطالعه عمیق است. کتابخانه‌ها و نهادهای فرهنگی نیز می‌توانند با بهره‌گیری از ابزارهای نوین، کتاب‌های الکترونیکی و صوتی و برنامه‌های تعاملی، ارتباط تازه‌ای میان نسل جوان و کتاب ایجاد کنند.
کتابخانه‌ها؛ فراتر از محل امانت کتاب
کتابخانه‌های عمومی و دانشگاهی در ترویج فرهنگ مطالعه نقشی فراتر از فراهم‌کردن قفسه‌های کتاب دارند. این مراکز می‌توانند به محیطی برای گفت‌وگو، یادگیری، تبادل تجربه، برگزاری نشست‌های نقد و بررسی و دسترسی برابر به منابع اطلاعاتی تبدیل شوند.
توسعه کتابخانه‌های محلی، به‌روزرسانی منابع، افزایش ساعات دسترسی، ایجاد بخش‌های ویژه کودک و نوجوان و گسترش خدمات دیجیتال از جمله اقداماتی است که می‌تواند کتابخانه‌ها را به بخشی فعال‌تر از زندگی فرهنگی شهروندان تبدیل کند.
در این میان، مدارس و دانشگاه‌ها نیز مسئولیتی مهم بر عهده دارند. اگر کتاب‌خوانی صرفاً به تکالیف درسی، آزمون‌ها و منابع آموزشی محدود شود، احتمال شکل‌گیری علاقه پایدار به مطالعه کاهش می‌یابد. ایجاد فرصت انتخاب آزادانه کتاب، برگزاری نشست‌های کتاب‌خوانی و معرفی آثار متناسب با علایق و نیازهای مخاطبان می‌تواند به تقویت این عادت کمک کند.
کتاب‌خوانی با توصیه و شعار گسترش نمی‌یابد
روز کتاب و کتاب‌خوانی فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه مطالعه در جامعه است؛ اما ترویج این فرهنگ به برگزاری چند نمایشگاه و برنامه مناسبتی محدود نمی‌شود. دسترسی آسان و ارزان به کتاب، تقویت کتابخانه‌های عمومی، حمایت از تولید و توزیع آثار باکیفیت و آموزش مهارت مطالعه از جمله پیش‌نیازهای شکل‌گیری جامعه کتاب‌خوان است.
از سوی دیگر، خانواده‌ها نیز در ایجاد این عادت نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. حضور کتاب در محیط خانه، اختصاص زمانی مشخص برای مطالعه و همراهی والدین با فرزندان در انتخاب و خواندن کتاب، می‌تواند از سال‌های نخست زندگی علاقه به مطالعه را تقویت کند.
در نهایت، کتاب‌خوانی زمانی از یک توصیه فرهنگی به رفتاری پایدار تبدیل می‌شود که کتاب در دسترس باشد، خرید آن برای خانواده‌ها دشوار نباشد و مطالعه در نظام آموزشی، فضای عمومی و زندگی روزمره جایگاهی واقعی پیدا کند. روز کتاب و کتاب‌خوانی باید فرصتی برای سنجش همین مسیر باشد؛ اینکه جامعه تا چه اندازه توانسته است میان ارزش دانایی و عادت روزانه مطالعه پیوند برقرار کند.