
به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ به نقل از خبرگزاری دانشجو؛ از باتری کنترل تلویزیون و تلفن همراه گرفته تا باتری خودروهای برقی و فضاپیماهایی که سالهاست در اعماق فضا حرکت میکنند، همه به یک منبع انرژی وابستهاند. اما سؤال اینجاست که باتری فضاپیماهایی مثل وویجر چطور بعد از گذشت بیش از ۵۰ سال هنوز کار میکنند؟ آیا قرار است نسل جدید باتریها هم بدون نیاز به شارژ، هزاران سال دوام بیاورند؟
باتریها در زندگی روزمره ما نقش پررنگی دارند. از باتریهای قلمی معمولی که در کنترل تلویزیون استفاده میکنیم تا باتریهای اسیدسربی خودروها و باتریهای لیتیومیونی تلفن همراه، لپتاپ و خودروهای برقی، همگی برای ذخیره و تأمین انرژی به کار میروند.
در حال حاضر، باتریهای لیتیومیونی از پیشرفتهترین باتریهای متداول مورد استفاده در وسایل الکترونیکی و خودروهای برقی هستند. اما این فناوری هم محدودیتهای خاص خودش را دارد. عمر مشخص، هزینه بالا، نیاز به سامانههای حفاظتی و مشکلات مربوط به بازیافت، باعث شده دانشمندان همچنان به دنبال ساخت باتریهایی با دوام بیشتر و هزینه کمتر باشند.
با این حال، داستان باتریهای فضایی کمی متفاوت است. فضاپیماهای وویجر که حدود نیم قرن پیش مأموریت خود را آغاز کردند، هنوز در حال حرکت در فضای میانستارهای هستند و با سرعتی حدود ۱۷ کیلومتر بر ثانیه از زمین دور میشوند. انرژی مورد نیاز این فضاپیماها از باتریهای معمولی تأمین نمیشود. آنها به ژنراتورهای رادیوایزوتوپی مجهز هستند که با استفاده از پلوتونیوم ۲۳۸ برق تولید میکنند.
باتری اتمی و راز دوام چند دهساله وویجر
برای درک عملکرد این فناوری، ابتدا باید بدانیم ژنراتورهای اتمی چگونه کار میکنند. در نیروگاههای هستهای، انرژی حاصل از واکنشهای هستهای به تولید گرما منجر میشود. این گرما آب را به بخار تبدیل میکند و بخار با به حرکت درآوردن توربینها، امکان تولید برق را فراهم میکند.
ژنراتورهای رادیوایزوتوپی وویجر هم از انرژی گرمایی استفاده میکنند، اما سازوکار آنها با نیروگاههای هستهای تفاوت دارد. در این سیستم، پلوتونیوم ۲۳۸ با واپاشی رادیواکتیو گرما تولید میکند و این گرما از طریق مبدلهای مخصوص به انرژی الکتریکی تبدیل میشود.
در واقع، این فناوری به جای استفاده از واکنش زنجیرهای هستهای، از گرمای طبیعی حاصل از واپاشی یک ماده رادیواکتیو بهره میبرد. همین ویژگی باعث شده ژنراتورهای فضایی بتوانند برای مدت طولانی و بدون نیاز به شارژ مجدد فعالیت کنند.
این ژنراتورها برای مأموریتهای طولانیمدت فضایی طراحی شدهاند. زمانی که وویجرها به فضا پرتاب شدند، تصور میشد ارتباط با آنها پس از چند سال قطع شود؛ اما حالا بیش از ۵۰ سال از آغاز مأموریتشان گذشته و همچنان ارتباط با آنها برقرار است.
البته این منابع انرژی هم عمر نامحدود ندارند. با گذشت زمان، توان الکتریکی تولیدشده کاهش پیدا میکند و ناسا برای ادامه فعالیت وویجرها ناچار شده برخی از تجهیزات و ابزارهای علمی آنها را خاموش کند تا انرژی باقیمانده برای ارتباط با زمین حفظ شود.
چرا باتریهای لیتیومی با وجود پیشرفت هنوز مشکل دارند؟
از فناوری باتریهای فضایی که فاصله بگیریم، به باتریهایی میرسیم که هر روز از آنها استفاده میکنیم. باتریهای لیتیومیونی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین منابع ذخیره انرژی تبدیل شدهاند؛ از تلفن همراه و لپتاپ گرفته تا خودروهای برقی با وجود این، این باتریها محدودیتهایی دارند که استفاده گستردهتر از آنها را با چالش مواجه میکند.
یکی از مشکلات باتریهای لیتیومی نیاز به سامانه مدیریت باتری است. این سامانه باید از شارژ بیش از حد، تخلیه بیش از اندازه و شرایطی که میتواند به باتری آسیب بزند جلوگیری کند. وجود این تجهیزات، هزینه و پیچیدگی ساخت باتری را افزایش میدهد. از طرف دیگر، باتریهای لیتیومی عمر مشخصی دارند و پس از تعداد معینی چرخه شارژ و تخلیه، بخشی از ظرفیت و کارایی خود را از دست میدهند به همین دلیل، باتری تلفن همراه یا خودروهای برقی پس از مدتی ممکن است به تعویض نیاز داشته باشد.
هزینه هم یکی دیگر از چالشهای این فناوری است. بخش قابلتوجهی از قیمت خودروهای برقی به باتری آنها اختصاص دارد در برخی خودروها، هزینه باتری به اندازهای بالاست که تعویض آن میتواند بخش بزرگی از ارزش خودرو را دربر بگیرد.
مشکلات زیستمحیطی نیز به این فهرست اضافه میشوند. استخراج مواد اولیه مورد نیاز باتریها، از جمله لیتیوم و کبالت، میتواند با آسیبهای محیطزیستی و مشکلات اجتماعی همراه باشد. از سوی دیگر، اگر باتریهای فرسوده بهدرستی بازیافت نشوند، خود به منبعی برای آلودگی محیطزیست تبدیل خواهند شد. بنابراین، اگرچه باتریهای لیتیومی در حال حاضر یکی از مهمترین فناوریهای ذخیره انرژی هستند، اما هنوز نمیتوان آنها را راهحل نهایی دانست.
باتری الماسی؛ وعده ۲۸ هزار سال تأمین انرژی
در میان فناوریهای جدید، یک ایده بیش از بقیه توجهها را به خود جلب کرده است؛ باتری الماسی یا همان باتری هستهای مبتنی بر کربن ۱۴. شرکت آمریکایی NDB که نام آن از عبارت Nano Diamond Battery گرفته شده، روی توسعه نوعی باتری با استفاده از الماس مصنوعی و مواد رادیواکتیو کار میکند. این شرکت ادعا میکند فناوری مورد نظرش در صورت رسیدن به مرحله تولید، میتواند تا ۲۸ هزار سال انرژی مورد نیاز دستگاهها را تأمین کند. عدد ۲۸ هزار سال در نگاه اول بیشتر شبیه یک ادعای تخیلی است تا یک دستاورد صنعتی؛ اما ایده اصلی این فناوری از یک پژوهش علمی سرچشمه میگیرد.
در سال ۲۰۱۶، گروهی از پژوهشگران دانشگاه بریستول به سرپرستی پروفسور تام اسکات، ایده استفاده از کربن ۱۴ در ساخت باتریهای الماسی را مطرح کردند. در این فناوری، از کربن ۱۴ که یکی از مواد رادیواکتیو به شمار میرود، برای تولید انرژی استفاده میشود. کربن ۱۴ در واقع یک ایزوتوپ رادیواکتیو کربن است که در جریان واپاشی خود ذرات بتا منتشر میکند. ایده پژوهشگران این بود که بتوان از این فرایند برای تولید جریان الکتریکی در یک ساختار الماسی استفاده کرد.
در این روش، کربن ۱۴ درون ساختاری از الماس مصنوعی قرار میگیرد. الماس نقش محافظ را ایفا میکند و به جذب تابش بتا کمک میکند. در نتیجه، انرژی حاصل از واپاشی رادیواکتیو میتواند به جریان الکتریکی تبدیل شود. یکی از نکات جالب این فناوری، استفاده از کربن ۱۴ حاصل از پسماندهای گرافیتی نیروگاههای هستهای است؛ موادی که مدیریت و نگهداری آنها به دلیل ماهیت رادیواکتیو، اهمیت زیادی دارد.
آیا باتری الماسی واقعاً به شارژ نیاز ندارد؟
تفاوت اصلی این باتری با نمونههای معمولی در این است که برای تأمین انرژی، به شارژ خارجی متکی نیست. منبع انرژی آن از واپاشی رادیواکتیو کربن ۱۴ تأمین میشود؛ فرایندی که میتواند در یک بازه زمانی بسیار طولانی ادامه داشته باشد. البته باید میان عمر منبع رادیواکتیو و عملکرد واقعی باتری تفاوت قائل شد. اینکه یک ماده بتواند هزاران سال واپاشی کند، لزوماً به این معنا نیست که باتری ساختهشده از آن در تمام این مدت با توان ثابت و برای هر دستگاهی قابل استفاده خواهد بود.
یکی از کاربردهای احتمالی این فناوری، استفاده در تجهیزات پزشکی کاشتنی مانند ضربانسازهای قلب است؛ دستگاههایی که تعویض باتری آنها میتواند برای بیمار دشوار و پرهزینه باشد در حال حاضر، باتریهای مورد استفاده در چنین دستگاههایی باید در بازههای زمانی مشخص تعویض شوند. فناوری باتری الماسی در صورت موفقیت میتواند این نیاز را کاهش دهد؛ البته به شرط آنکه مسائل ایمنی و استانداردهای لازم برای استفاده در بدن انسان برطرف شوند.
در این میان، ایمنی مهمترین چالش توسعه این باتریهاست. استفاده از مواد رادیواکتیو به این معناست که ساختار محافظ باتری باید بهگونهای طراحی شود که از انتشار تابشهای مضر جلوگیری کند. بنابراین، صرف تولید انرژی برای تجاریسازی این فناوری کافی نیست و آزمایشهای دقیق ایمنی نیز ضروری است.
از وویجر تا باتریهای آینده آیا لیتیوم کنار میرود؟
باتریهای رادیوایزوتوپی سالهاست در مأموریتهای فضایی استفاده میشوند و نمونه وویجر نشان داده است که این فناوری میتواند برای مدت طولانی انرژی مورد نیاز تجهیزات را تأمین کند. حالا ایده باتری الماسی تلاش میکند همین مفهوم را با ساختاری متفاوت و ابعاد کوچکتر به کاربردهای جدید وارد کند.
با این حال، هنوز فاصله زیادی میان یک ایده آزمایشگاهی، نمونه اولیه و محصولی وجود دارد که بتوان آن را به تولید انبوه رساند. ادعای تأمین انرژی برای ۲۸ هزار سال نیز تا زمانی که در آزمایشهای مستقل و کاربردهای واقعی تأیید نشود، نباید بهعنوان یک قابلیت قطعی در نظر گرفته شود.
مسئله دیگر، سرنوشت این باتریها پس از پایان عمر دستگاههایی است که در آنها استفاده میشوند. اگر قرار باشد باتریهایی با چنین عمر طولانی تولید شوند، باید از ابتدا برای بازیافت، نگهداری و سازگاری آنها با نسلهای بعدی تجهیزات برنامهریزی شود.
در نهایت، آینده باتریها فقط به افزایش مدت زمان تأمین انرژی وابسته نیست. هزینه تولید، ایمنی، میزان آلودگی، امکان بازیافت و قابلیت استفاده در دستگاههای مختلف، همگی عواملی هستند که موفقیت یک فناوری جدید را تعیین میکنند.
باتری الماسی شاید روزی بتواند بخشی از نیاز جهان به منابع انرژی بادوام را برطرف کند، اما فعلاً باید میان آنچه پژوهشگران در آزمایشگاه به دست آوردهاند و آنچه شرکتها درباره محصول آینده خود وعده میدهند، تفاوت قائل شد.