
به گزارش خبرنگار تشکلهای دانشجویی «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ نشست «بازنگری در دکترین هستهای» با حضور ابوالفضل بازرگان، پژوهشگر روابط بینالملل و کوروش احمدی، دیپلمات باسابقه و کارشناس مسائل بینالملل، به همت انجمن اسلامی دانشجویان مستقل دانشگاه علامه طباطبایی و با حضور جمعی از دانشجویان و استادان برگزار شد. در این نشست، دو دیدگاه متفاوت درباره آینده راهبرد هستهای ایران، کارآمدی بازدارندگی اتمی، امکان حلوفصل منازعات از مسیر دیپلماسی و چگونگی خروج کشور از وضعیت نه جنگ و نه صلح مطرح شد؛ دیدگاههایی که در بخشهایی از مناظره به تقابل جدی میان دو طرف انجامید.
ضرورت بازنگری در دکترین دفاعی پس از جنگهای اخیر
در ابتدای این نشست، مجری برنامه با اشاره به تحولات سالهای اخیر در منطقه غرب آسیا و وقوع جنگهای اخیر، بازتعریف مفهوم بازدارندگی و ضرورت بازنویسی دکترین دفاعی کشور را از جمله پرسشهای مهم پیشروی سیاستگذاران و محافل کارشناسی دانست و تأکید کرد این موضوع باید در سطح ملی و با مشارکت دیدگاههای مختلف مورد بحث قرار گیرد.
کوروش احمدی نیز در ابتدای سخنان خود با تأکید بر اهمیت موضوع هستهای اظهار کرد این مسئله صرفاً یک موضوع تخصصی یا محدود به دستگاه سیاست خارجی نیست، بلکه تصمیمات مرتبط با آن میتواند برای سالها و حتی دههها بر زندگی مردم و آینده کشور تأثیر بگذارد. از این رو، گفتوگوی عمومی و تبادل نظر میان طیفهای مختلف فکری و کارشناسی درباره آن ضروری است.
در ادامه، ابوالفضل بازرگان با استقبال از طرح علنی موضوع بازدارندگی هستهای در فضای دانشگاهی، گفت سالها طرح این بحث با اتهاماتی همچون جنگطلبی، خیالپردازی و عبور از خطوط رسمی مواجه میشد؛ اما اکنون تحولات محیط بینالمللی و تجربه جنگهای اخیر باعث شده است ضرورت بررسی جدی این موضوع بیش از گذشته احساس شود.
او با انتقاد از دیدگاههایی که پیشتر توانمندیهای نظامی ایران را برای جلوگیری از هرگونه تجاوز کافی میدانستند، این پرسش را مطرح کرد که اگر ظرفیتهای دفاعی موجود تا این اندازه بازدارنده بوده است، چگونه کشور در معرض حملات نظامی، ترور مقامات ارشد و تهدیدهای مکرر قرار گرفته است؟
بازرگان: دیگر در وضعیت نه جنگ و نه صلح نیستیم؛ با تهدید دائمی جنگ مواجهیم
در نخستین محور اصلی مناظره، مجری از بازرگان درباره راهکار خروج ایران از وضعیت نه جنگ و نه صلح و نسبت این مسئله با تغییر دکترین هستهای پرسید.
بازرگان در پاسخ، اساساً با توصیف وضعیت کشور بهعنوان شرایط نه جنگ و نه صلح مخالفت کرد و گفت: ایران در شرایطی قرار ندارد که بتوان آن را صلح و نه جنگ نامید، بلکه با تهدید دائمی جنگ و سایه مستمر یک درگیری تمامعیار مواجه است.
وی با اشاره به گمانهزنیهای مکرر درباره زمان حمله احتمالی آمریکا و رژیم صهیونیستی، این وضعیت را نشانه استمرار تهدید علیه امنیت کشور دانست و تأکید کرد برای خروج از آن نمیتوان صرفاً به امید تغییر رفتار طرف مقابل یا تداوم مذاکرات نشست.
بازرگان با تأکید بر ضرورت بازتعریف راهبرد بازدارندگی ایران، معتقد بود کشور باید در برابر تهدیدهای موجود، ابزارهای مؤثرتری برای جلوگیری از تکرار حملات در اختیار داشته باشد. از نگاه او، بازدارندگی هستهای یکی از گزینههایی است که باید بهصورت جدی در محافل کارشناسی بررسی شود.
وی در بخش دیگری از سخنانش، مسئله اقتصاد را نیز به امنیت ملی مرتبط دانست و با اشاره به تجربه چند دهه مذاکرات هستهای و تداوم تحریمها، این پرسش را مطرح کرد که در طول سالهای گذشته، با وجود مذاکرات متعدد و توافقهای صورتگرفته، چه دستاورد پایداری برای اقتصاد ایران حاصل شده است؟
بازرگان با اشاره به افزایش فشار تحریمها و محدودیتهای اقتصادی، استدلال کرد نمیتوان از کشور خواست برای کاهش فشار اقتصادی از ظرفیتهای دفاعی خود صرفنظر کند، در حالی که طرف مقابل همچنان سیاست فشار و تهدید را دنبال میکند.
او همچنین با اشاره به اظهارات برخی مقامهای آمریکایی درباره استفاده از فشار اقتصادی برای ایجاد نارضایتی داخلی در ایران، این رویکرد را بخشی از راهبرد تضعیف کشور دانست و گفت در چنین شرایطی، تقویت توان دفاعی و اقتصادی باید بهصورت همزمان دنبال شود.
بازدارندگی هستهای؛ تضمین امنیت یا راهبردی پرهزینه؟
در ادامه، بازرگان با دفاع از ضرورت بررسی تغییر دکترین هستهای، به تجربه کشورهایی مانند چین، پاکستان و کره شمالی اشاره کرد و استدلال کرد دستیابی به توانمندی هستهای میتواند محاسبات امنیتی قدرتهای مقابل را تغییر دهد.
از نگاه وی، مسئله اصلی این نیست که سلاح هستهای در هر شرایطی مورد استفاده قرار گیرد، بلکه وجود چنین ظرفیتی میتواند هزینه تجاوز نظامی را برای طرف مقابل افزایش دهد و مانع از آن شود که قدرتهای برخوردار از سلاح هستهای بدون نگرانی از پیامدهای اقدامات خود، علیه ایران دست به اقدام نظامی بزنند.
بازرگان در همین چارچوب، با اشاره به جنگهای اخیر و آسیبپذیریهای نظامی کشور، معتقد بود ایران نباید صرفاً بر این گزاره تکیه کند که دشمن قادر به شکست کامل کشور نیست؛ چراکه شکستناپذیری به معنای مصونیت از تضعیف، تخریب زیرساختها و تحمیل هزینههای سنگین نیست.
وی همچنین با انتقاد از اتکای بیش از اندازه به برخی توانمندیهای متعارف، بر ضرورت ایجاد تغییر در محاسبات امنیتی دشمن تأکید کرد.
احمدی: سلاح هستهای مانع جنگ متعارف نمیشود
در سوی مقابل، کوروش احمدی با پذیرش بخشهایی از توصیف بازرگان درباره شرایط امنیتی کشور، راهکار پیشنهادی او را برای خروج از وضعیت موجود مؤثر ندانست.
احمدی با اشاره به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی استمرار وضعیت جنگی گفت ایران برای تقویت توان نظامی خود، پیش از هر چیز به اقتصادی قدرتمند و باثبات نیاز دارد. به اعتقاد وی، هیچ کشوری بدون برخورداری از پشتوانه اقتصادی مناسب نمیتواند برای مدت طولانی وارد رقابت نظامی و امنیتی گسترده شود.
او برای توضیح این موضوع به تجربه اتحاد جماهیر شوروی اشاره کرد و گفت رقابت نظامی و راهبردی فرساینده با آمریکا، در شرایطی که اقتصاد شوروی توان تأمین هزینههای آن را نداشت، به تشدید بحرانهای داخلی این کشور کمک کرد.
احمدی سپس به پیامدهای وضعیت تعلیقی موجود برای اقتصاد ایران پرداخت و توضیح داد تحریمها، آثار جنگهای اخیر و نامشخص بودن آینده امنیتی کشور، سرمایهگذاری را با مشکل مواجه کرده است. به گفته او، در چنین شرایطی سرمایهگذاران نسبت به آینده اقتصادی اطمینان ندارند و بخشی از سرمایهها نیز ممکن است به سمت خروج از کشور یا مهاجرت سوق پیدا کند.
این دیپلمات باسابقه در ادامه با طرح یکی از مهمترین استدلالهای خود درباره بازدارندگی هستهای گفت: سلاح هستهای برخلاف تصوری که گاهی در ایران مطرح میشود، مانع جنگهای متعارف نمیشود و کارکرد اصلی آن جلوگیری از استفاده طرفین از سلاح هستهای علیه یکدیگر است.
وی توضیح داد بازدارندگی هستهای زمانی میتواند به ثبات راهبردی منجر شود که دو طرف از توانایی وارد کردن ضربه دوم برخوردار باشند؛ یعنی حتی پس از دریافت حمله اولیه نیز ظرفیت پاسخگویی هستهای خود را حفظ کنند. دستیابی به چنین وضعیتی مستلزم ایجاد توازن راهبردی، برخورداری از سامانههای مطمئن فرماندهی و کنترل و توانایی حفظ و بهکارگیری ظرفیت هستهای در شرایط بحرانی است.
احمدی تأکید کرد صرف ساخت چند بمب هستهای به معنای برخورداری از بازدارندگی پایدار نیست و رسیدن به چنین وضعیتی فرآیندی دشوار و زمانبر خواهد بود.
او در همین زمینه تصریح کرد: بازدارندگی هستهای لزوماً مانع ورود هواپیماهای جنگی یا وقوع حملات متعارف نمیشود و نمیتوان انتظار داشت صرف دستیابی به سلاح هستهای، تمام مشکلات دفاعی کشور را برطرف کند.
دیپلماسی یا تغییر دکترین؛ دو مسیر متفاوت برای خروج از بحران
بخش دیگری از مناظره به راهکار خروج ایران از شرایط جنگی اختصاص داشت؛ جایی که اختلاف دیدگاه دو طرف درباره امکان مذاکره با آمریکا آشکارتر شد.
احمدی با بیان اینکه جنگها و منازعات بینالمللی عموماً از دو مسیر شکست یکی از طرفین یا مذاکره و مصالحه پایان مییابند، تأکید کرد در شرایط کنونی امکان شکست کامل نظامی آمریکا وجود ندارد و بنابراین مسیر دیپلماتیک باید همچنان مورد توجه قرار گیرد.
او با اشاره به تجربه تفاهمنامه اسلامآباد گفت شرایطی که زمینه شکلگیری آن تفاهم را فراهم کرده بود، همچنان میتواند مبنایی برای پیگیری راهحلهای دیپلماتیک باشد.
احمدی معتقد بود آمریکا در آغاز جنگ، بر اساس این تصور وارد درگیری شد که با ترور رهبران سیاسی و نظامی ایران و ایجاد ناآرامی داخلی، ساختار سیاسی کشور در مدت کوتاهی فرو خواهد پاشید؛ اما تحقق نیافتن این سناریو، واشنگتن را به سمت مصالحه سوق داد.
وی در ادامه به تحولات سیاسی داخل آمریکا و نتایج انتخابات میاندورهای کنگره اشاره کرد و آن را نشانهای از تأثیر جنگ ایران بر فضای سیاسی آمریکا دانست. از نگاه او، مخالفتها با سیاستهای اسرائیل در آمریکا افزایش یافته و حتی در سطح مقامهای ارشد این کشور نیز درباره ضرورت بازنگری در رابطه با تلآویو بحثهایی مطرح شده است.
احمدی همچنین میان اهداف آمریکا و رژیم صهیونیستی تمایز قائل شد و گفت برخلاف اسرائیل که به دنبال فروپاشی و تجزیه ایران است، سیاست آمریکا را نباید لزوماً با هدف سرنگونی نظام سیاسی ایران یکسان دانست.
او در توضیح این موضع، به رفتار آمریکا در قبال عراق و مخالفت واشنگتن با همهپرسی استقلال اقلیم کردستان عراق در سال ۲۰۱۷ اشاره کرد.
بازرگان: مذاکره بدون تغییر محاسبات دشمن، یکطرفه است
بازرگان در پاسخ به دیدگاه احمدی درباره ضرورت تداوم مسیر دیپلماسی، تأکید کرد مذاکره زمانی معنا دارد که طرف مقابل نیز به توافق و معامله متقابل تمایل داشته باشد.
او با اشاره به تجربه توافقهای هستهای گذشته، این پرسش را مطرح کرد که ایران در برابر امتیازهایی که در مذاکرات مختلف داده، چه تضمینهای پایداری دریافت کرده است؟
بازرگان برای تقویت استدلال خود به مقاله ریچارد نفیو، از طراحان تحریمهای ایران در دولت باراک اوباما، اشاره کرد که به گفته او در دوم اردیبهشتماه سال جاری در نشریه فارن افرز منتشر شده است.
وی با اشاره به عنوان مقاله «بگذارید ایران خود را شکست دهد»، گفت نفیو در این مقاله استدلال میکند آمریکا نباید برای رسیدن به توافق جامع با ایران شتاب کند؛ چراکه کاهش شدید تحریمها و ورود منابع مالی به کشور میتواند فشار افکار عمومی بر ساختار سیاسی ایران را کاهش دهد.
بازرگان این تحلیل را نشانهای از نگاه بخشی از تصمیمسازان آمریکایی به کارکرد فشار اقتصادی دانست و نتیجه گرفت نمیتوان بدون توجه به اهداف راهبردی طرف مقابل، صرفاً به مذاکرات و وعدههای دیپلماتیک امیدوار بود.
وی همچنین با اشاره به نقش اسرائیل در تحولات منطقه، تأکید کرد این رژیم طی سالهای گذشته سیاستهای خصمانه خود علیه ایران را با تغییر دولتها و نخستوزیران دنبال کرده و مسئله صرفاً به شخص نتانیاهو یا دولت فعلی اسرائیل محدود نمیشود.
او با اشاره به اظهارات اخیر نخستوزیر اسرائیل درباره تقابل موجودیتی با ایران، این وضعیت را نشانه استمرار تهدید علیه کشور دانست و گفت موافقان مسیر توافق باید نمونهای تاریخی از حل موفق منازعه میان دو طرفی ارائه کنند که یکدیگر را تهدیدی وجودی میدانند.
تنگه هرمز و هزینههای راهبردی تغییر دکترین
یکی از محورهای اختلاف دو طرف، نسبت میان سیاستهای امنیتی ایران و پیامدهای بینالمللی آن بود.
احمدی در بخشی از سخنان خود با اشاره به تجربه قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل پس از جنگ اخیر، گفت ایران باید نسبت به پیامدهای اقدامات خود در عرصه بینالمللی و احتمال افزایش انزوای دیپلماتیک توجه داشته باشد.
او با اشاره به حمایت گسترده کشورها از قطعنامه مورد بحث، این مسئله را نشانهای از دشواری موقعیت بینالمللی ایران دانست و تأکید کرد سیاست خارجی کشور باید بر پایه ائتلافسازی و گسترش روابط با دیگر کشورها پیش برود.
احمدی همچنین با اشاره به اهمیت تنگه هرمز برای تجارت خارجی ایران، هشدار داد بستن این آبراه میتواند به محاصره دریایی کشور منجر شود؛ چراکه بخش عمدهای از واردات و صادرات ایران از مسیر دریا انجام میشود.
از نگاه او، حرکت به سمت بازدارندگی هستهای بدون در نظر گرفتن پیامدهای اقتصادی، سیاسی و دیپلماتیک آن میتواند مشکلات کشور را تشدید کند.
بازرگان در مقابل، تأکید داشت که نمیتوان در شرایط تهدید نظامی، صرفاً با ملاحظات اقتصادی و نگرانی از واکنش جامعه بینالمللی درباره ابزارهای دفاعی تصمیم گرفت. او معتقد بود امنیت و بقای کشور باید در محاسبات راهبردی جایگاه محوری داشته باشد.
آیا آمریکا و اسرائیل اهداف یکسانی در قبال ایران دارند؟
یکی دیگر از محورهای مناظره، اختلاف دو طرف درباره ماهیت تهدید آمریکا و رژیم صهیونیستی بود.
احمدی معتقد بود باید میان مواضع و سیاستهای عملی آمریکا و اسرائیل تفکیک قائل شد. از نگاه او، اسرائیل به دنبال فروپاشی و تجزیه ایران است، اما نمیتوان تمام اظهارات دونالد ترامپ را بهعنوان سیاست قطعی و تثبیتشده آمریکا تلقی کرد.
او با اشاره به رفتارهای متناقض ترامپ، تأکید کرد برای ارزیابی سیاست خارجی آمریکا باید به روندهای واقعی تصمیمگیری و اقدامات عملی این کشور توجه کرد، نه صرفاً اظهارات رسانهای مقامها.
احمدی همچنین بخشی از ادبیات ضداسرائیلی در داخل ایران، از جمله برخی شعارها و نمادهای تبلیغاتی، را دارای آثار منفی در تصویرسازی اسرائیل از تهدید ایران دانست و معتقد بود این ادبیات میتواند بهانههای تبلیغاتی بیشتری در اختیار تلآویو قرار دهد.
وی با اشاره به موضع اعلامشده رهبر شهید انقلاب درباره برگزاری همهپرسی در سرزمین فلسطین، گفت ایران باید بر همان چارچوب سیاسی تأکید کند و از اقداماتی که به تقویت روایت تبلیغاتی اسرائیل کمک میکند، پرهیز داشته باشد.
بازرگان در مقابل، با تأکید بر اینکه تهدید علیه ایران را نباید صرفاً به اظهارات سیاسی یا تبلیغاتی محدود کرد، گفت اقدامات عملی آمریکا و اسرائیل، از جمله حملات نظامی و ترور مقامهای ارشد، نشان میدهد تهدیدها را باید در چارچوب واقعیات امنیتی ارزیابی کرد.
بازدارندگی هستهای در برابر جنگ متعارف؛ اختلاف بر سر کارکرد بمب اتم
در بخش دیگری از مناظره، احمدی به تجربه تاریخی کشورهایی اشاره کرد که با وجود برخورداری از سلاح هستهای، همچنان درگیر جنگهای متعارف شدهاند.
او با اشاره به جنگهای مصر و سوریه با اسرائیل، جنگ فالکلند و همچنین درگیری روسیه و اوکراین، استدلال کرد برخورداری از سلاح هستهای لزوماً مانع از حمله نظامی طرف مقابل نمیشود.
احمدی توضیح داد حتی اگر ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند، این مسئله بهتنهایی مانع حملات هوایی یا عملیات نظامی متعارف نخواهد شد. از نظر او، در چنین شرایطی نیز کشور به توانمندیهای دفاعی، اطلاعاتی و نظامی متعارف نیاز دارد.
بازرگان در پاسخ، میان جلوگیری از جنگ متعارف و جلوگیری از تشدید آن تا سطوح بالاتر تمایز قائل شد و گفت منظور از بازدارندگی هستهای این نیست که با ورود یک هواپیمای جنگی به حریم هوایی کشور، ایران بلافاصله از سلاح هستهای استفاده کند.
به اعتقاد او، برخورداری از چنین ظرفیتی میتواند در محاسبات طرف مقابل درباره ادامه یا تشدید جنگ اثر بگذارد و مانع از آن شود که یک طرف با اطمینان از برتری نهایی خود، به افزایش سطح درگیری اقدام کند.
بازرگان در همین زمینه به تجربه چین اشاره کرد و گفت دستیابی این کشور به سلاح هستهای، جایگاه آن را در محاسبات قدرتهای بزرگ تغییر داد و زمینه تعامل متفاوت آمریکا با پکن را فراهم کرد.
او همچنین به تجربه اوکراین و توافق بوداپست اشاره کرد و گفت واگذاری تسلیحات هستهای این کشور در گذشته، از نگاه برخی مقامهای اوکراینی یکی از اشتباهات راهبردی بوده است؛ چراکه برخورداری از چنین ظرفیتی میتوانست محاسبات روسیه را تغییر دهد.
احمدی در مقابل، تأکید کرد نمیتوان از این نمونهها نتیجه گرفت که سلاح هستهای بهتنهایی تمام تهدیدهای نظامی را برطرف میکند و برای دستیابی به بازدارندگی معتبر باید مجموعهای از الزامات پیچیده نظامی و راهبردی فراهم شود.
اختلاف بر سر هزینههای هستهای و الزامات فنی بازدارندگی
در ادامه مناظره، احمدی با طرح پرسشهایی درباره الزامات فنی و عملیاتی بازدارندگی هستهای، تأکید کرد ساخت سلاح هستهای تنها بخشی از مسیر است و کشور برای ایجاد یک نظام بازدارندگی معتبر به توانایی حفظ ظرفیت ضربه دوم، سامانههای فرماندهی و کنترل مطمئن و ابزارهای قابل اتکای انتقال سلاح نیاز دارد.
او با اشاره به اختلاف سطح توان هستهای ایران و اسرائیل، گفت نمیتوان بدون ایجاد توازن راهبردی و صرفاً با ساخت تعداد محدودی سلاح هستهای، از بازدارندگی پایدار سخن گفت.
احمدی همچنین درباره وضعیت سامانههای اطلاعاتی و امنیتی کشور هشدار داد و گفت تا زمانی که حفرههای اطلاعاتی و ضعفهای موجود در حفاظت از مقامات و زیرساختهای حیاتی برطرف نشود، حرکت به سمت یک راهبرد هستهای جدید نمیتواند بهتنهایی امنیت کشور را تضمین کند.
او با اشاره به ترور مقامهای ارشد و فرماندهان نظامی در جنگ اخیر، تأکید کرد کشور باید ابتدا آسیبپذیریهای اطلاعاتی و امنیتی خود را شناسایی و برطرف کند.
بازرگان در پاسخ، بر ضرورت توجه همزمان به توانمندیهای هستهای، نظامی و دفاعی تأکید کرد و معتقد بود طرح این الزامات فنی نباید بهانهای برای کنار گذاشتن اصل بحث بازدارندگی هستهای شود.
پرسش دانشجویان؛ از امکان توافق با آمریکا تا هزینههای تغییر دکترین
در بخش پرسشوپاسخ، تعدادی از دانشجویان با طرح پرسشهایی درباره امکان مذاکره با آمریکا، تجربه توافقهای گذشته، پیامدهای ساخت سلاح هستهای و نسبت میان سیاست خارجی و امنیت ملی، دیدگاههای دو طرف را به چالش کشیدند.
یکی از دانشجویان با اشاره به تجربه مذاکرات هستهای از دولتهای گذشته تا توافقهای اخیر، این پرسش را مطرح کرد که اساساً مذاکره زمانی معنا دارد که طرف مقابل نیز به توافق و تبادل امتیاز تمایل داشته باشد. او با اشاره به مواضع برخی مقامهای آمریکایی، این نگرانی را مطرح کرد که بخشی از جریان سیاسی داخل کشور همچنان به مذاکره بهعنوان راهحل اصلی نگاه میکند، در حالی که نشانههای کافی از تمایل طرف مقابل به توافق وجود ندارد.
در پاسخ، احمدی بار دیگر بر ضرورت استفاده از مسیر دیپلماسی تأکید کرد و گفت حتی اگر اختلافات عمیق باشد، مذاکره یکی از راههای اصلی پایان دادن به منازعات بینالمللی است.
او با اشاره به تجربه جنگ ایران و عراق و طولانی شدن درگیری پس از فتح خرمشهر، هشدار داد نباید تصور کرد ادامه جنگ تا شکست کامل طرف مقابل، همواره راهکار واقعبینانهای است.
احمدی با یادآوری تجربه پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ با عراق، گفت کشور باید از تجربههای تاریخی خود درس بگیرد و در کنار تقویت توان دفاعی، برای جلوگیری از فرسایش اقتصادی و اجتماعی نیز چارهاندیشی کند.
در بخش دیگری از پرسشها، یکی از حاضران با اشاره به حملات اخیر آمریکا و اسرائیل و ترور مقامهای ارشد کشور، از احمدی پرسید با توجه به تجربههای گذشته و مواضع رهبر شهید انقلاب درباره مذاکره با آمریکا، چگونه میتوان همچنان به مسیر دیپلماسی امیدوار بود و طرف مقابل را به پذیرش توافق متقاعد کرد؟
احمدی در پاسخ، ضمن تأکید بر غیرقابلانکار بودن جنایات و اقدامات نظامی طرف مقابل، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که در صورت کنار گذاشتن دیپلماسی، چه مسیر عملی دیگری برای پایان دادن به منازعه وجود دارد؟
وی ادامه جنگ تا شکست کامل آمریکا را گزینهای دانست که با توجه به تفاوت توان نظامی دو طرف و هزینههای اقتصادی و اجتماعی آن، نمیتوان بدون بررسی دقیق درباره آن تصمیم گرفت.
جنگ ایران و عراق؛ تجربهای که دو طرف از آن برداشت متفاوت دارند
تجربه جنگ ایران و عراق از دیگر موضوعاتی بود که در بخش پایانی مناظره بارها مورد اشاره قرار گرفت.
احمدی با یادآوری طولانی شدن جنگ پس از فتح خرمشهر، گفت ادامه سیاست جنگ تا پیروزی در آن مقطع، در نهایت به پذیرش قطعنامه و پایان جنگ در شرایطی انجامید که بخشی از خاک ایران همچنان در اشغال عراق بود.
او این تجربه را هشداری برای تصمیمگیریهای امروز دانست و تأکید کرد نباید از پیامدهای طولانی شدن یک جنگ و فرسایش توان اقتصادی کشور غافل شد.
در مقابل، بازرگان معتقد بود شرایط جنگ اخیر با جنگ ایران و عراق تفاوتهای اساسی دارد و نمیتوان تجربه آن دوره را بهعنوان دلیلی برای کنار گذاشتن تغییر دکترین دفاعی مورد استناد قرار داد.
او تأکید کرد مسئله اصلی در شرایط کنونی، جلوگیری از تکرار حملات و ایجاد هزینهای بازدارنده برای دشمن است؛ موضوعی که از نگاه او بدون تغییر در محاسبات راهبردی طرف مقابل امکانپذیر نخواهد بود.
بازدارندگی یا دیپلماسی؛ مناظرهای فراتر از یک اختلاف کارشناسی
در مجموع، مناظره ابوالفضل بازرگان و کوروش احمدی نشان داد اختلاف درباره آینده دکترین هستهای ایران، صرفاً به موافقت یا مخالفت با ساخت سلاح هستهای محدود نمیشود، بلکه به دو برداشت متفاوت از ماهیت تهدید، مفهوم امنیت ملی و شیوه مواجهه با قدرتهای خارجی بازمیگردد.
بازرگان با تأکید بر استمرار تهدیدهای نظامی و ناکافی بودن تجربه توافقهای گذشته، تغییر دکترین هستهای و حرکت به سمت بازدارندگی مؤثرتر را موضوعی ضروری برای بررسی جدی میداند. در مقابل، احمدی با تأکید بر محدودیتهای بازدارندگی هستهای در برابر جنگهای متعارف، هزینههای اقتصادی و پیچیدگیهای فنی دستیابی به توازن هستهای، مسیر دیپلماسی و تقویت همزمان توان اقتصادی و دفاعی را راهکار واقعبینانهتری ارزیابی میکند.
اهمیت این مناظره بیش از آنکه در رسیدن به یک نتیجه مشترک باشد، در آشکار شدن پرسشهایی است که اکنون درباره آینده امنیت ملی ایران مطرح شده است؛ پرسشهایی درباره اینکه آیا بازدارندگی موجود برای جلوگیری از تکرار حملات کافی است، آیا تغییر دکترین هستهای میتواند محاسبات دشمن را دگرگون کند و در نهایت، چگونه میتوان میان الزامات امنیتی، توان اقتصادی و ملاحظات دیپلماتیک توازن برقرار کرد.
گزارش از امیرحسین درکی