خبرنامه دانشجویان ایران: طی سال‌های اخیر، بارها شاهد چرخش هاشمی رفسنجانی از مواضع گذشته‌اش بوده ایم. یکی از مولفه‌های اصلی این تغییر جهت، مسئله نظارت استصوابی شورای نگهبان بوده است. در روزهایی که «رد صلاحیت» به کلیدواژه‌ای برای جریان اصلاحات بدل شده بود هاشمی نیز هجمه‌های خود را متوجه این نهاد نظارتی کرد.

به گزارش خبرنگار «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ سخنان و اظهارات کنونی هاشمی رفسنجانی درمورد نهاد قانونی شورای نگهبان جای تامل دارد زیرا که وی در یک برهه به شدت از شورای نگهبان حمایت می‌کرد. نوشتار پیش رو سعی دارد تا با بازخوانی سخنان هاشمی رفسنجانی در رابطه با شورای نگهبان، به تغییر موضع و تناقض‌گویی او در این رابطه بپردازد.

حمایت هاشمی از شورای نگهبان
تجربه نخستین سال‌ها پس از پیروزی انقلاب اسلامی نشان داده بود که وجود یک نهاد نظارتی نیرومند و قانونی با معیارهای اسلامی چه اندازه می‌تواند در پاسداری از ارزش‌های انقلاب اسلامی موثر باشد. در این بین، روی کارآمدن دولت بنی‌صدر نیز این موضوع را بیش از پیش به اثبات رساند. هاشمی رفسنجانی که در آن دوران مشی متفاوتی با امروز داشت نیز قطعا به اهمیت این نهاد نظارتی آگاه بود لذا همواره از آن حمایت می‌کرد. به عنوان مثال وی در سال 1361 ضمن یک سخنرانی به شدت از مواضع شورای نگهبان دفاع کرده و دیگران را نیز به این کار تشویق می‌کند. وی در این رابطه می‌گوید: «این علمایی که در مجلس شورای اسلامی هستند، این فقهایی که در شورای نگهبان هستند و بالاتر از آنها امام(ره)، وقتی چیزی را تشخیص دادند، اسلامی است؛ عمل می‌کنید، ما هم عمل می‌کنیم... اگر درموردی تشخیص دادند که راه اسلام غیر از این است باز ما نمی‌خواهیم کار غیر اسلامی کنیم.»

وی در سال 1362، نظارت استصوابی را از جمله حقوق اصلی شورای نگهبان می‌دانست و معتقد بود که درصورت عدم نظارت شورای نگهبان ممکن است افراد نابابی کاندیدا شده و وارد مجلس شوند. از نظر وی شورای نگهبان حق دارد که جلوی حضور افراد بی‌تقوا که به تعبیر او با استفاده از تریبون مجلس «با یک حرف می‌توانند یک موجی در جامعه ایجاد کنند» را بگیرد.

هاشمی همچنین در یک سخنرانی دیگر در همین سال، «عدم اطلاع از کیفیت اجتهاد» را اصلی ترین عامل در هجمه به شورای نگهبان عنوان کرده و می‌گوید: «بعضی از برادران و خواهران ما در داخل کشور گاهی ناراحت می‌شوند که بحث‌هایی در این مجلس بشود، در شورای نگهبان خلاف آن گفته می‌شود و یا رد می‌شود. بعضی‌ها نمی‌توانند تحمل بکنند و می‌گویند مگر دین چندتا است؟ مگر خدا چند تا است؟ خب! این به خاطر عدم اطلاع از کیفیت اجتهاد است.»

هاشمی رفسنجانی معتقد بود که معیار عمل نهادهایی مانند شورای نگهبان کاملاً مطابق با اسلام است لذا عدول از آن خطرناک بوده و به هیچ وجه ممکن نیست: «ما سخت معتقد و ملتزم به حدود و حقوق اسلامی هستیم. یعنی قوانین آهنین و فولادینی داریم که به هیچ وجه حاضر نیستیم از آن صرف نظر کنیم. در محدوده خودمان کارهایی می‌کنیم که متناسب با زندگی خودمان و انقلاب خودمان و دین خودمان است و آنها نمی‌توانند این چیزها را بفهمند... یکی از خبرنگاران غربی اخیرا با من ملاقات داشت و مصاحبه داشت، نمی‌توانست درک بکند این شیوه کار شورای نگهبان و این جور برخورد افکاری که اینجا هست. مرتب سوال می‌کرد...»

هاشمی رفسنجانی در سال 63 نیز وجود شورای نگهبان را امری مهم و ضروری دانسته و عنوان می‌کند که «شورای نگهبان محور قوانین است.» او همچنین معتقد است که این نهاد نظارتی مانع اجرایی شدن احکام مغایر با اسلام می‌شود. وی در این باره می‌گوید: «از مسیر شورای اسلامی هیچ گونه حکمی که بخواهد به مرحله اجرا برسد با وجود شورای نگهبان برخلاف نظر اسلام نمی‌تواند پیش بیاید... همه منافذ بسته شده است که در کشور و نظام ما چیزی خلاف شرع به وجود نیاید.» وی همچنین وجود شورای نگهبان را برای مجلس شورای اسلامی امری حیاتی دانسته و عنوان می‌کند: «وقتی شورای نگهبان نباشد از طرف مجلس چیزی به عنوان مصوبه به مرحله اجرا در نمی‌آید.»

در سال 1370 اما هاشمی نه تنها با محدود شدن نظارت شورای نگهبان که خواسته برخی از جریان‌های سیاسی و به ویژه اصلاح‌طلبان بود مخالفت می‌کند بلکه با حمایت از نظارت استصوابی، رد صلاحیت شدگان توسط شورای نگهبان را تندرو می‌خواند و در خاطرات خود حق را به شورای نگهبان داده و می‌نویسد: «با تفسیر کاری نمی‌شود کرد؛ حق شورای نگهبان است. گرچه ممکن است تفسیر درست نباشد...» وی همچنین با رد نظریه تقلب در انتخابات و در حمایت از رد صلاحیت‌ها خطاب به مجید انصاری می‌گوید: «اشتباه از جناح خودتان است که بدون هدف و برنامه درست مواضع افراطی در مقابل دولت و نظام داشتید.» بدین ترتیب هاشمی برخلاف هجمه اصلاح‌طلبان علیه شورای نگهبان، این نهاد را باعث شکست اصلاح‌طلبان نمی‌داند بلکه ضعف خود جریان اصلاحات را عامل اصلی این ناکامی عنوان می‌کند.

تغییر مواضع هاشمی رفسنجانی
با وجود اینکه هاشمی در اوایل دهه هفتاد به صراحت از حق شورای نگهبان مبنی بر رد صلاحیت عوامل تندرو و افراطی که ممکن است برای انقلاب مضر باشند صحبت می‌کند، در سال 91 با یک چرخش ناگهانی انتخابات مجلس چهارم را "یک بی‌عدالتی درصحنه سیاسی کشور" می‌خواند.

در مرداد 1394 هاشمی در صف نخست هجمه‌ها علیه شورای نگهبان قرار گرفته و شورای نگهبان را محکوم به عملکرد جناحی می‌کند. وی در جمع مدیران و مسئولان آموزش و پرورش درمورد انتخابات ریاست جمهوری سال 92 می‌گوید: «مردمی که همه فکر می‌کردند مأیوس و ناامید هستند، یک دفعه تصمیم گرفتند و با تغییر در خودشان بزرگترین تحول اخیر را ایجاد کردند، در حالی که دولت، شورای نگهبان و دستگاه‌های امنیتی با حمایت‌های آشکار از جریان دیگری طرفداری می‌کردند.» او همچنین شورای نگهبان را به عنوان یکی از موانع در راه مردم توصیف کرده و می‌گوید: «ادامه راه تحول به خاطر موانع موجود سخت است و مردمی که تحول  آفرینی کردند، باید خود از آن حراست کنند.»

هاشمی در آخرین اظهار نظر خود راجع به شورای نگهبان در روز 6 بهمن 1394 در بیست و یکمین جشنواره تحقیقاتی علوم پزشکی رازی بار دیگر به انتقاد از عملکرد شورای نگهبان در رد صلاحیت برخی از کاندیداها پرداخت و گفت: «ما برجام یک را تمام کردیم و همان روزی که می‌خواستیم جشن بگیریم، شصت درصد از نامزدها را تصفیه کردند و گذاشتند کنار. خب با این حالت دیگر نمی‌توانیم برجام درست کنیم.»

* گزارش از محمدجعفر بگلو