مجتبی احمدی، شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی وزارت علوم
فضای فعلی نشریات دانشگاههای کشور را چطور ارزیابی میکنید؟
نشریات دانشجویی، در دسترسترین وسیله برای هر دانشجو یا فرد دانشگاهی است تا بتواند نظرات، عقاید و انتقادات خود را در هر زمینهای در دانشگاه طرح کند و همین امر فضای متکثری را در نشریات فراهم کرده است. این تکثر زمینهی مساعدی برای تضارب آرا و پویایی فضای دانشگاه ایجاد میکند و همچنین این امکان را برای هر فردی که در دانشگاه حضور دارد فراهم میآورد تا دغدغههای خود را با دیگران مطرح کند. همچنین در برخی دانشگاهها که دانشجوها امکان تشکل یابی ندارند، حول نشریات، فعالیتها و دغدغههای خود را پیگیری میکنند. با این همه، در سالهای اخیر به نظر میرسد نشریات دانشجویی به میزان کمتری نسبت به گذشته مورد توجه بدنهی دانشجویی قرار میگیرد که این امر ممکن است دلایل متعددی داشته باشد، اما میتوان با در نظرگیری راهکارهایی ابتکاری از سوی فعالین نشریاتی این ضعف را جبران کرد. با این حال به نظر بنده اهمیت و جایگاه نشریات دانشجویی به قوت خود باقی است.
در سالهای اخیر، شورای مرکزی ناظر بر نشریات وزارت علوم اقدام به ارائهی تفاسیری از دستورالعمل اجرایی نشریات دانشجویی در قالب استعلامات کرد که امکان فعالیت نشریات را در فضای مجازی فراهم میکرد. پیشزمینهی این مصوبات و استعلامها نیز برخوردهایی بود که در دانشگاهها با نشریات دانشجویی به واسطهی انتشار مجازی آنان میشد. پس از این امر، حضور نشریات در فضای مجازی، با امکانی که در اختیار آنها در این شبکهها قرار میگرفت، پررنگتر شد و کمک خوبی به احیای آنها کرد. البته نمیتوان از این امر چشم پوشید که فضای مجازی و انبوه محتواهای کوتاه موجود در آن، در حال پرورش نسلی است که خواندن مطلب یک صفحهای را سخت میداند. اما همین امکان حضور در این فضاها از سوی نشریات، میتواند با چنین مسائلی مقابله کند؛ که البته این امر نیز مسلتزم به کار گرفتن جذابیتهای بصری و راهکارهای ابتکاری از سوی نشریات برای جذب مخاطب میان دانشجویان است.
اولین و اساسیترین مشکل قانونی بر سر راه نشریات دانشگاهی، خود دستورالعمل اجرایی ضوابط ناظر بر فعالیت نشریات دانشگاهی است که دانشگاهها در حال اجرای آن هستند. این دستورالعمل، فارغ از مشکلات و ابهاماتی که در نحوهی تصویب آن وجود دارد، مشکلات اساسی حقوقی در متن خود دارد و در موارد متعدد، قانون و مصوبهی بالادستی خود را نقض کرده است. اما همین دستورالعمل نیز به درستی در دانشگاهها اجرا نمیشود و دانشجویان را با مشکلات عدیدهای مواجه میکند. نظارت پیش از چاپ یکی از مشکلاتی است که حق آزادی بیان و انتقاد را از دانشجویان بسیاری از دانشگاهها سلب کرده است. برخوردهای غیرحقوقی و سلیقهای مسئولین دانشگاهی با نشریات دانشجویی و ایرادات اساسی که در روند رسیدگی به پروندهها موجود است، کار را برای برخی از فعالان سخت میکند. به این موارد باید دخالت دیگر نهادهای دانشگاهی و غیردانشگاهی در امور نشریات و محتوای آنها را نیز اضافه کرد. در کنار مشکلات حقوقی موجود، مشکلات اجرایی نیز وجود دارد. عدم حمایت مالی مناسب از نشریات مهمترین مشکل تمام نشریات دانشجویی سراسر کشور، خصوصاً نشریات علمی است. از دیگر مشکلاتی که نشریات با آن سر و کار دارند عدم تخصیص محل مناسب در دانشگاه برای توزیع نشریات و همچنین عدم برگزاری مرتب کارگاههای آموزشی است.
مطابق بند 4 ماده 3 مصوبه ناظر بر فعالیت نشریات دانشگاهی و ماده 39 دستورالعمل اجرایی آن، در صورتی که تخلف ارتکابی نشریه، مطابق قوانین موضوعهی کشور جرم تلقی شود، پروندهی مدیرمسئول میتواند به کمیته انضباطی جهت بررسی ارسال شود. این ماده، از جمله مواردی است که ابزاری را به دانشگاه میدهد تا با استفاده از آن، جلوی دخالت نهادهای خارج از دانشگاه را بگیرد و در واقع میخواهد مسائل دانشجویان را درون دانشگاه حل و فصل کند تا در صورت ارتکاب «جرم» توسط آنها، حدود دانشگاه و دانشجو حفظ شود. اما متأسفانه، این ماده نیز از جمله مواردی است که به ابزاری برای برخورد شدیدتر با دانشجویان در بسیاری از دانشگاهها بدل شده و مورد سوءاستفاده قرار میگیرد و بدون توجه به این نکته که باید آن تخلف «جرم» باشد و در حدود قوانین مشخص باشد، پرونده نشریه را به کمیته انضباطی ارسال میکنند. بارها شده است که پروندهی یک نشریه به صرف بیان یک انتقاد از مسئولین دانشگاه، به استناد همین بند به کمیته انضباطی ارجاع دادهشده است.
همانطور که عرض کردم، مشکل مالی نشریات، یکی از اساسیترین مشکلاتی است که همهی نشریات دانشجویی با آن سر و کار دارند. از این رو، فعالان نشریاتی از طرق مختلف جذب آگهی یا فروش نشریه، اقدام به تأمین مالی نشریه خود میکنند. این موضوعی را که میفرمایید، بنده به شخصه تا به حال ندیده یا نشنیدهام، اما اگر همچنین مسائلی وجود داشته باشد، به عقیدهی بنده درست نیست، چراکه استقلال از هر جریان سیاسی را اولین اصل در فعالیت دانشجویی میدانم. در هر حال به نظرم اگر دانشگاهها به امر حمایت مالی نشریات توجه بیشتری نشان دهند، میتوانند از زمینهی چنین خطراتی نیز جلوگیری کنند.
محمدرضا محمدی، عضو علیالبدل شورای ناظر بر نشریات دانشجویی وزارت علوم
فضای فعلی نشریات دانشگاههای کشور را چطور ارزیابی میکنید؟
پس از رکودی که در چند سال اخیر در حوزه نشریات دانشجویی تجربه کردهایم، مدتی است رونقی روز افزون ایجاد شده است و دوران رجعت تشکلها و فعالین دانشجویی از رسانههای مجازی به نشریات مکتوب آغاز شده است. دلیل این مسئله هم این است که دانشجویان به این مسئله که برای ارتباط با جامعه نیازمند مخاطب واقعی با مخاطبانشان هستند پی بردهاند. حقیقتاً فضای مجازی نمیتواند بستر مناسبی برای اثرگذاری عمیق باشد و درک این مسئله توسط فعالین دانشگاهی، آنهم پس از گذشت چند سال اتفاق بسیار مهمی است.
در چند سال اخیر، به دلیل همگانی شدن پیامرسانها در فضای مجازی غفلتی کوتاه مدت نسبت به نشریات مکتوب دانشگاهی ایجاد شد اما در یک سال اخیر این مسئله را دیدیم که همه فعالین رسانههای دانشجویی به این مسئله پی بردهاند که هیچ چیزی جای نشریهای را که مخاطب درفضایی واقعی از دست نویسنده دریافت کند را نخواهد گرفت.
تا حد زیادی امکان پیشبینی دقیق این موضوع وجود ندارد اما با توجه به اوضاع کنونی کشور، حس بنده این است که تمرکز نشریات دانشجویی در یک سال آینده متوجه عملکرد مسئولین کشور خواهد بود. زیرا اتفاقات ناخوش در فرایند اداره کشور در حال رخ دادن است که گویا به این زودیها هم برطرف نخواهند شد.
تا دلتان بخواهد! متأسفانه دانشگاهها التزام چندانی به اجرای دقیق دستورالعملهای اجرایی نشریات دانشجویی ندارند و غالباً با قانونگریزی در معاونتهای فرهنگی دانشگاهها مواجه هستیم. همین مسائل هم موجب شده است که قسمت اعظمی از جلسات شورای مرکزی ناظر بر نشریات وزارت علوم بدون هیچ دست آورد خاصی به تجدیدنظر در مورد آرای صادر شده در دانشگاهها اختصاص یابد.
بله. متأسفانه در بسیاری از دانشگاهها در دولت اخیر افرادی سیاست زده مسئولیت گرفتهاند که تحمل انتشار نشریاتی که نظراتشان با آنها مخالفاند را اصلاً ندارند. جالبتر اینجاست که مدیران اصلاحطلب دانشگاهها در دولت آقای روحانی، گذشته از برخوردهای زنندهشان با دانشجویان انقلابی، تعداد بسیار شکایت را علیه نشریات همفکر خودشان به ثبت رساندهاند که در طول تاریخ نشریات دانشجویی کشور بیسابقه بوده است. نشریاتی که غالباً هم انتقاداتشان ناظر بر مسائل درون دانشگاهی است اما از تیغ انحصارطلبی مدیران تندروی دولت در دانشگاهها در امان نماندهاند. آخرین موردش هم مربوط به دانشگاه کازرون بود که هفته گذشته در جلسهمان در وزارت علوم مورد تجدیدنظر قرار گرفت.
هزینه چاپ در چند سال اخیر به شدت افزایش داشته است. حتی بیشتر از اجناس دیگر. خاطرم هست برای نشریه خودم در سال 95، هزینهای که برای کاغذ پرداخت میکردم 50 هزار تومان بود ولی الآن چیزی بالغ بر 200 هزار تومان است. یعنی چیزی حدود 4 برابر! به نظرم همین کافی است، تا دانشجویان مجبور شوند تن به برخی موضعگیریها برای حیات نشریاتشان شوند. البته بنده خودم هرگز این کار را نمیکنم اما نمیتوانم خردهای به آنهایی هم که این کار را میکنند، بگیرم. معتقدم دانشگاهها باید یارانهای ویژه برای هزینه چاپ نشریات منتخب در دانشگاهها در نظر بگیرند. البته این اعتقاد بنده کافی نیست و خودم را موظف میدانم که تمام تلاشم را در راستای تحقق این مسئله بهصورت جدی انجام دهم. کما اینکه یکی از وظایف بنده هم همین است.