خبرنامه دانشجویان ایران:: رضا حیدری//
خداوند در قرآن کریم 49 بار بر نقش عقل تاکید کرده است. یقین،تاکید چند باره کتاب الهی جز این نیست که انسان با رجوع به این قوه، مسیر سعادت الهی را از کج راهه شیطانی تشخیص دهد. ناگفته پیداست که مسیریابی صحیح حاصل همگرایی فطرت آدمی با عقل است. فطرت،همان ندای دل است که مستمسک عاشقان و عارفان بوده است و عقل نیز راهنمای فیلسوفان، ولو اینکه از سوی دل سوختگان مرکب چوبین نام گیرد.
اما مبحث عقلانیت در سده های اخیر مورد مناقشه بوده است. چرا که تا قبل از قرون مدرن، عقل همان ودیعه آسمانی تلقی می شد،اما در این سده اخیر منظور از عقل، عقلانیت منهای ماوراءالطبیعه بوده است. این عقل زمینی غیر وحیانی، دستاورد نوبرانه تمدن غربی است. جرقه ای که مبنای آغازی شد بر شکلگیری کج راهه ای در عصر جدید. بر این اساس در قرن اخیر، عقل الهی را به گوشه ای رانند و عقلانیت ابزاری را به میدان عمل آوردند تا با آزادی عمل، و با تکیه بر پشتوانه های فکری- فلسفی، عرض اندام کند.
این عقل تازه متولد شده موجودی است با هویت و مختصات خاص خودش. گاه هویتش همان منطق خشک دکارتی است و گاه طغیانی بر آن و میلی به سوی حس گرایی اکامی.هویت عقل غربی دم دمی مزاج است و بنابر این ذات، مولد بوده است برای ساحت و زیست اجتماعی آدمی.از این روست که بشر غربی هویتش جمع اضداد است. گاه پا در رکاب عقل محض گذاشت که به الحاد کشید و بعد، پشیمان از آن افراط ، در مسلخ حس گرایی اسیر آمد.
این عقل جدید، جغرافیا و مختصات خاص خودش را دارد، پیروی از آن خواسته و ناخواسته تایید همان مرام و مسلک است.حال این عقل مواجهه است با عقل الهی و عرفانی مشرق زمین که در تمامی تلاش هایش برای زیست اجتماعی فطرت آدمی را مد نظر قرار داده است.عقل مشرقی درون نگاه و سعادت محوراست در مقابل عقل غربی که برون نگاه و رفاه محور.
لذا وقتی صحبت از عقلانیت می شود انتخاب بین دو راه، دو مرام و دو مسلک است که هر کدام خروجی متفاوت از دیگری دارد. عقل وحیانی همان طریق سعادت محور رسولان و امامان و عارفان بوده است و دیگری عقل ابزاری است،که مراد و منظور اندیشمندان غربی.
این دوگانه عقلی به گونه ای معادله مطلق هاست. بازی یک بر هیچ،برنده و بازنده.این معادله تساوی ندارد.به هر سوی معیار ما همان عقلی است که 49 بار در قرآن تکرار شده است. او جهان را به مومنان، مشرکان و کافران و منافقان تقسیم می کند و دیدگاهش خارج از جهان مادی و بر اساس نگاه وحیانی است و نوع برخورد با هر کدام را نیز متفاوت می داند، یکی را با رفعت و دیگری را با قدرت. اما عقل زمینی جهان را به ثروتمند و مستمند، جهان اول و جهان سوم، رییس و مرئوس و غیره تقسیم می کند. این دیدگاه مادی و معیار برخورد نیز در آن تنها قدرت است و پول و تسخیر. عقلی که با مطلق انگاری همه چیز را در معادله ای دوگانه می بیند، دوگانه فقیر و غنی، قاهر و مقهور، حاکم و محکوم، پیشرفته و عقب مانده.
این دوگاه عقل وحیانی و عقلانیت زمینی از خواستگاه با یک دیگر در تضادند. آدمی نیز مخیر است در انتخاب این دو که به کدامین مسلک می خواهد جهان خود را ببیند. پیروی از همان ودیعه الهی درونی یا دستاورد نوبرانه روشنفکران مسیحی.گذار در سیر فکر اندیشمندان داخلی و منورالفکران می نماید که سبقه و پذیرش عقل غربی و مسیحی بیشتر پیرو داشته است.جالب تر اینکه برخی از آنان از گریز به ستیز عقل الهی رسیده اند و در تلاش به حاشیه بردن آن.مخلص کلام آنکه نمی توان به بهانه عقلانیت و مدرنیته، الوهیت را به محاق برد. پس نیاز است که یکبار دیگر در پیشفرض های عقلانی خود بازنگری کرد و دوبار از خود پرسید که در کدام سوی خط عقلانیت ایستاده ایم؟ عقلانیت مدرن یا عقل وحیانی؟ در نگاه عقل وحیانی، خداوند نقطه پرگار است اما در عقل زمینی جایگاهی برای خالق قائل نمی شود؛ کما اینکه دانشمندان غربی در فیزیک و نجوم، مبنای شکلگیری جهان را یک اتفاق طبیعی می دانند.
پیروی از عقل و عقلانیت مذموم نبوده و نیست، اما این پیروی ملزوماتی دارد. لذا کسانی که شعار عقل و تدبیر عقلایی می دهند باید ابتدا تعریف کنند که خواستگاه عقلانیت مدنظرشان کجا و دارای چه مختصاتی است. بنابراین نمی توان معتقد به عقلانیت مبتنی بر الوهیت بود، اما پیش فرض های مبانی عقلانیت مدرن را باور داشت و بر اساس قوانین و سازکارهای آن ها تصمیم گرفت و سایرین را نیز به آن دعوت کرد.
