«نهضت تولیـد علـم» از واقعیـت تا ضرورت +فیـلــم

خبرنامه دانشجویان ایران: اگر حدود پنجاه سال پیش کسی ادعا می کرد که کشوری همچون کره جنوبی تا سال 2015 به عنوان کشور طراز اول در حوزه تولید و صدور فناوری های پیشرفته به خصوص تلفن همراه باشد بدون شد آن را به عنوان توهم عنوان می کردیم. کشوری که آن موقع به عنوان یکی از فقیرترین کشورها حتی "بولیوی و موزامبیک" بود امروزه یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان به لطف استفاده از «تولید و صدور» فناوری های پیشرفته hi- tech است.

کره «بدون نفت» چگونه توانسته است به این درجه علمی برسد؟

اولین سوالی که ذهن را درگیر می‌کند این است که کره «بدون نفت» چگونه توانسته است به این درجه برسد؟ اگر از دید «پیشرفت از نگاه غربی» این کشور رد شویم، می توانیم بگوییم، استفاده از ظرفیت داخلی و توسعه زیرساخته های علمی، دانشگاهی و پژوهشی داخلی باعث شده است کره جنوبی امروز به عنوان یک کشور موفق در زمینه «اقتصاد دانش بنیان» خود را مطرح کند.

از مقدمه بالا می توان اینگونه فهمید که در طی نیم قرن گذشته در آن کشور یک «تغییر الگوی رشد اقتصادی» صورت گرفته، الگویی که سهم سرمایه گذاری در نیروی انسانی متخصص بیشتر شده، سهم دانش و فناوری در اقتصاد در دستور کار قرار گرفته و تمام شاخص های الگویی در رابطه با تولید ثروت به اقتصاد مبتنی به «مرجعیت علمی» عوض شده است.

و اما ایران...
مسئله «مرجعیت علمی» و تولید علم در ایران طی پنجاه سال اخیر را نمی توان با کشوری همچون کره جنوبی مقایسه کرد؛ تا پیش از پیروزی انقلاب در سال 57 که ساختار صنعت کشور بر پایه «استراتژی مونتاژ» و تمرکز برخام فروشی معادن و پتروشیمی بود عملا بحث «تولید علمی و فناوری» یک عبارت غریبه به شمار میرفت؛ از سویی دیگر تعداد دانشجویان و مراکز دانشگاهی نیز کفاف یک حرکت علمی را نمی داد، بطوری که در همان برحه از زمان تعداد دانشجویان حدود 170 هزار نفر بود، البته می‌دانیم که موتور حرکت علمی کشور، دارای سه جزء استاد، دانشجو و ساختارهای دانشگاهی است.

تا پیش از پیروزی انقلاب در سال 57  ساختار صنعت کشور بر پایه «استراتژی مونتاژ» و تمرکز برخام فروشی معادن و پتروشیمی بود

در ابتدای انقلاب، تعداد دانشجویان ما حدود ۱۷۰ هزار نفر بود، الان حدود ۴/۵ میلیون دانشجو داریم. در اول انقلاب، حدود ۵ هزار عضو هیأت علمی دانشگاهی داشتیم و امروز که داریم با هم صحبت می‌کنیم حدود ۷۰ هزار عضو هیأت علمی تمام وقت داریم! بنابراین ۲۰ سال ابتدایی انقلاب، صرف ساخت این مسائل بنیادین و اصلی شد و آرام آرام فضای دانشگاه و جامعه، آماده‌ی شروع نهصت علمی شد. اما سال ۷۹ که رهبر انقلاب موضوع نهضت تولید علم را مطرح کردند تا به امروز، یک جهش علمی غیرقابل تصوری در کشور به وجود آمده که حتی واکنش‌های متعدد نهادهای بین‌المللی را نیز به همراه داشته است. البته همین استراتژی پس از انقلاب نیز توسط عده‌ای پیگیری و دنبال شد، آن هم با این توجیه که فناوری های جدید به دلیل هزینه اولیه زیاد و انرژی بر هستند نیازی نیست در داخل کشور تولید شود و باید از کشورهای پیشرفته وارد شود؛ دنبال شد.

همین دیدگاه در بدنه دولت ها ادامه داشت تا اینکه مسئله تحریم ها، کاهش مخازن نفتی و گازی و کاهش قیمت محصولات نفتی مطرح شد، البته تا قبل از آن هم هشدارهایی از سوی صاحب نظران اقتصادی و رهبری انقلاب درباره «تولید و توزیع و کاربرد دانش فناوری» صورت گرفته بود، اما کار عملیاتی و زیر بنایی صورت نگرفت.

دانلود// چگونه از دانش، اقتصاد بارور می‌شود

فرمان «نهضت تولید علم» و «جنبش نرم‌افزاری»
اولین جرقه ورود عملیاتی به مسئله  "رشد درونزا" را از سال 79 جستجو کرد؛ محمدرضا مخبر دزفولی، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره آغاز این حرکت می گوید: "نقطه‌ی عطف مهم و علنی در این موضوع را می‌توان سال ۷۹ دانست که رهبر معظم انقلاب در دانشگاه امیرکبیر (1)، بحث «نهضت تولید علم» و «جنبش نرم‌افزاری» را مطرح کردند. خیلی‌ها آن موقع، متوجه این موضوع و ضرورت آن نشدند، اما این حرف کاملاً مبنای منطقی داشت. این‌که اصلاً ایشان این سال را نقطه‌ی آغازین نهضت نرم‌افزاری بیان کردند، خود دلایل مختلفی داشت. یکی از آن‌ها این بود که از جریان انقلاب فرهنگی تا آن سال، نزدیک به دو دهه گذشته بود و ما در این مدت، زیرساخت‌های لازم برای شروع نهضت را فراهم کرده بودیم. هم تعداد محققین و اساتید، هم تعداد دانشجویان، و هم تعداد دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها در این مقطع به حد استاندارد برای «تولید علم» رسیده بود. تا پیش از این، دوره‌های تحصیلات تکمیلی، دوره‌های تخصصی و فوق تخصصی و امثالهم اصلاً قابل توجه نبود. دو دهه از عمر انقلاب صرف ساخت ساختارهای لازم برای شروع این نهضت علمی شد." (2)

همین مطالبه رهبری انقلاب باعث شد که از همان دوران دانشگاه ها و مراکز علمی کشور بطور جدی وارد فضای نهضت تولید علم شوند، البته درطی بیش از یک دهه اخیر وضعیت علم و فناوری در ایران رشد غیر قابل چشم پوشی داشته است، افزایش مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی، تولید علم و افزایش توان فناورانه در برخی حوزه‌ها نظیر زیست‌فناوری، نانوفناوری و انرژی هسته‌ای از جمله این اقدامات است، اما بزرگترین سوال اینجا است که چرا این دستاوردها نتوانسته است تجاری سازی شود و سهمی در افزایش تولیدات غیر نفتی داشته باشد؟

همین مسائل باعث شد در این پرونده به بازشناسی علمی اقتصاد دانش بنیان بپردازیم.

در ادامه نگاهی دگربار به وضعیت آموزش عالی  از دانشجو، استاد گرفت تا خود دانشگاه خواهیم داشت. و پس از پاسخ به چالش های پیشرو، وضعیت نهادهای مسئول در بحث «اقتصاد دانش بنیان» و عملکردآنها در سال 93 را بررسی خواهیم کرد.

* گزارش از محمدرضا حیاتی

1- http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3053
2- http://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=27770