7 اشکال بر طرح استانی شدن انتخابات مجلس

خبرنامه دانشجویان ایران: کامران حاجی حسنی// مجلس نهم در اذهان مردم خاطره ی خوبی از خود به جای نخواهد گذاشت. این مسئله؛ واقعیتی است که با توجه به طرح هایی که اخیراً در دستور کار نمایندگان این دوره از مجلس قرار می گیرد، دور از انتظار نخواهد بود. طرح استمرار صلاحیت نمایندگان مجلس برای دوره ی بعد از جمله ی این طرح های عجیب و غریب است. طرحی که رسماً کارکرد نهاد شورای نگهبان را به دست فراموشی خواهد سپرد. از دیگر طرح های غیرکارشناسی و منفعت طلبانه ی مجلس نهم، طرح استانی شدن انتخابات مجلس شورای اسلامی است. طرحی که کلیات آن در تاریخ دوم اردیبهشت ماه جاری با 149 رای  موافق به تصویب مجلس رسید و موضوع بحث ما در این نوشته خواهد بود. این طرح از آن رو جزء طرح های غیرکارشناسی و غیرقانونی این دوره از مجلس شورای اسلامی به حساب می آید که مصداق دوباره رفتن راه رفته است! واقعیت آن است که طرحی که هم اکنون کلیات آن توسط نمایندگان مجلس نهم مورد تصویب قرار گرفته؛ پیش از این نیز با همین شکل و شمایل کنونی در اردیبهشت ماه سال 1382 توسط نمایندگان مجلس ششم به تصویب رسیده بود.

مصوبه پیشین مجلس از سوی شورای نگهبان با دلایل موجّه، مغایر قانون اساسی دانسته و مردود اعلام شد. دکتر سید محمود کاشانی؛ استاد دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی از منتقدین طرح پیشین و کنونی می گوید:" طرح جدیدی که کلیات آن روز چهارشنبه دوم اردیبهشت 1394 به تصویب رسید از جهت موضوع و دلایل توجیهی آن کوچکترین تفاوتی با مصوبه سال 1382 مجلس ندارد و اعلام وصول این طرح تکراری از سوی هیأت رئیسه مجلس، مغایرت آشکار با قانون اساسی دارد. هنگامی که شورای نگهبان یک مصوبه مجلس را مورد بررسی قرار می‌دهد و بر پایه اصول 72 ، 94 و 96 قانون اساسی آن را مغایر با قانون اساسی اعلام می‌کند مجلس نمی تواند همان موضوع را دوباره به صورت لایحه یا طرح در دستور کار خود قرار دهد و آن را تصویب کند." وی معتقد است این طرح وجاهت قانونی دوباره قرار گرفتن در دستور کار شورای نگهبان را نیز ندارد و شورای نگهبان آن را بدون بررسی مجدد مردود اعلام خواهد نمود. زیرا شورا پیش از این نظر کارشناسی خود را در این زمینه اعلام کرده است.

فارغ از روند در پیش گرفته شده توسط نمایندگان مجلس نهم در وارد دستور کردن یک طرح از پیش مردود شده؛ بحث و کنکاش پیرامون معایب این طرح در فضای کنونی مناسب خواهد بود. پیش از ذکر معایب طرح مذکور لازم است تا تعریف مختصر و دقیقی از محتوای این طرح داشته باشیم. طرح استانی شدن انتخابات مجلس شورای اسلامی می گوید که از این پس به جای آنکه مردم هر شهر نسبت به انتخاب نماینده ی خود در مجلس شورای اسلامی اقدام کنند، بایستی تمامی افراد حاضر در هر استان به نامزدهای موجود در آن استان رای بدهند. در واقع در صورت تصویب نهایی این طرح در مجلس شورای اسلامی و سپس تایید آن توسط شورای نگهبان، نمایندگان منتخب مجلس  از این پس نماینده ی تمامی مردم استان خواهند بود، نه نماینده ی شهرستان خود. با این حال نکاتی در این مورد قابل ذکر خواهد بود.

1- مهم ترین ایراد طرح استانی شدن انتخابات را می توان ایجاد خلل در چرخه ی چرخش نخبگان دانست. بدان معنا که با استانی شدن انتخابات و عدم شناخت مردم شهرستان های دیگر از تمامی کاندیداها؛ طبیعتاً تنها کسانی موفق به اخذ درصد بیشتری از آرا در شهرستان های مختلف می شوند که پیش از این به واسطه ی حضور در مناصب دولتی و ... از اشتهار و معروفیت قابل توجهی در سراسر استان برخوردار هستند. این مسئله ورود نیروهای جوان و ناشناخته تر به مجلس شورای اسلامی را در طی دوره ی زمانی طولانی، سخت و تقریباً ناممکن خواهد نمود. مسئله ای که در بلندمدت می تواند به شکل گیری حلقه های بسته ی قدرت از یک گروه خاص منجر شود. این مسئله با روح کلی انقلاب اسلامی و جمهوریت نظام در تناقض است.

2-طبیعتاً افزایش حوزه ی رأی دهندگان از شهرستان به استان، هزینه های تبلیغاتی نامزدهای مجلس شورای اسلامی را به طور قابل ملاحظه ای افزایش خواهد داد. این مسئله در کنار این واقعیت که در شرایط جدید، نامزدها برای کسب آرای مردم سایر شهرستان های هر استان، چاره ای جز شناساندن خود به همه ی آنها نخواهند داشت؛ تا حد زیادی برخورداری نامزدها از وضعیت مالی بسیار خوب را ناگزیر خواهد نمود. در واقع یا باید شخص نماینده از آنچنان وضعیت مالی مناسبی برخوردار باشد که توان تحمل هزینه های تبلیغات استانی را داشته باشد یا از افراد و گروه هایی به عنوان اسپانسر تبلیغات خود دعوت به همکاری نماید. طبیعتاً در هر دو صورت ممکن؛ این مسئله تبعاتی را ایجاد خواهد نمود و نتیجه ای جز تصاحب کرسی های مجلس توسط قشر مرفه نامزدها و از طرفی بدهکار شدن نمایندگان مجلس به اسپانسرهای تبلیغاتی را به دنبال نخواهد داشت. در نتیجه ی اجرایی شدن این طرح؛ نمایندگان منتخب به جای آنکه پاسخگوی دغدغه های مردم حوزه ی انتخابی خود باشند؛ ابتدا باید به راه های تسویه بدهی شان به افراد و شرکت های اسپانسر خود فکر کنند. مسئله آنجا خطرناک تر می شود که بدانیم ممکن است این ادای دین به حیطه ی قانونگذاری های کلان کشوری نیز وارد شود!

3- تجربه ی تاریخی برگزاری چندین دوره انتخابات مجلس در کشور نشان داده است که درصد مشارکت مردم در شهرستان های کوچک، بسیار بیشتر از شهرهای بزرگ و تهران بوده است. زیرا مردم در شهرهای کوچک شناخت بیشتری از نامزدها دارند و مشارکت مستقیم در سرنوشت سیاسی خود را بیشتر از شهرهای بزرگ احساس می کنند. این مسئله تاثیر مستقیمی بر میزان مشارکت مردم در انتخابات مجلس دارد. طبیعتاً تصویب طرح استانی شدن انتخابات مجلس، همان شرایط شهرهای بزرگ مانند تهران را در سراسر کشور گسترش داده و باعث کاهش مشارکت سیاسی مردم خواهد شد.

4- سیستم کنونی انتخابات مجلس به تمامی اقوام و اقلیت های قومی مختلف کشور فرصت مشارکت در انتخاب نماینده ی خود در مجلس شورای اسلامی را می دهد. در صورتی که با استانی شدن انتخابات مجلس، فرصت انتخاب از اقلیت های قومی شهرستان ها گرفته خواهد شد. این مسئله می تواند به مسئله ی وحدت ملی ضربه وارد نموده، باعث ایجاد تنش های قومیتی در شهرستان ها شود. در نتیجه ی اجرایی شدن این طرح؛ قومیت هایی که اکثریت مردم یک استان را تشکیل می دهند، در انتخابات آن استان سرنوشت ساز خواهند شد و دیگر اقشار حاضر در هر استان عملاً قدرت اعمال نظر خود در انتخاب نمایندگان مجلس را از دست خواهند داد.

5- یکی دیگر از مهم ترین معایب استانی شدن انتخابات مجلس را می توان کاهش احتمال انتخاب آگاهانه ی مردم دانست. زیرا مردم هر شهرستان فرصت و انگیزه ی لازم برای تحقیق درباره ی تمامی نامزدهای استان خود را-که شمار آنها در برخی استان ها به بیش از 100 نفر خواهد رسید-، نخواهند داشت. این مسئله تنها یک نتیجه را به دنبال خواهد داشت: جایگزینی لیست های حزبی به جای اسامی افراد مستقل. مسئله ای که به نظر می رسد تنها به جولان باندهای قدرت و ثروت در انتخابات دامن خواهد زد. این فرآیند در نهایت منجر به حذف افراد مستقلی خواهد شد که مایل نیستند در احزاب و گروه های سیاسی حضور داشته باشند. امری که در قانون کنونی، می توان آن را به مثابه ی یکی از نقاط قوت موجود در فرآیند انتخابات مجلس شورای اسلامی محسوب داشت.

6- به نظر می رسد تنها کسانی که بیشترین انتفاع را از طرح استانی شدن انتخابات مجلس خواهند برد، شخص نمایندگان فعلی، سیاسیون بیشتر شناخته شده و افراد متصل به احزاب و باندهای سیاسی هستند؛ نه مردم! نمایندگان مجلسی که در نهایت شگفتی! حاضرند طرح استمرار صلاحیت خود را قانون کنند، حالا نیز به دنبال بهره گیری شخصی از مزایای استانی شدن انتخابات مجلس، از طریق تصویب آن به عنوان قانون هستند. نمایندگانی که اکنون به برکت رأی مردم از اشتهار نسبتاً بالایی برای بخش قابل توجهی از جامعه برخوردار هستند، قصد دارند تا با تصویب طرح استانی شدن انتخابات مجلس، راه را برای استمرار نمایندگی خود و انسداد مسیر راه یابی افراد کمترشناخته شده به مجلس هموار کنند.

7- در نهایت اینکه تصویب این طرح تکراری نه تنها آنگونه که حامیان آن مدعی هستند، منجر به مسائلی همچون پرداختن نمایندگان به بررسی امور ملی و پرهیز از صرف اوقات نمایندگی برای امور جزئی، جایگزین کردن برنامه‌محوری به جای شخص‌محوری، ارتقای سطح کیفی و افزایش کارایی مجلس، حذف رقابت‌های شدید و اختلاف‌برانگیز قومی و قبیله‌ای!، کاهش تعداد داوطلبان و هزینه‌های اجرایی انتخابات!، افزایش مشارکت عمومی شهروندان!، عادلانه شدن نظام انتخاباتی! و ایجاد فرصت‌های برابر برای آحاد افراد ملت و کنترل تخلفاتی نظیر خرید رأی نخواهد شد که در بیشتر موارد ذکر شده، نتایجی کاملاً برعکس را به بار خواهد آورد. تصویب این طرح تنها موجب انسداد سیاسی، بدهکار شدن نمایندگان به باندهای قدرت و ثروت و سلطه ی این باندها بر مهم ترین نهاد قانونگذاری کشور خواهد شد.