توانمندسازی تولیدکنندگان داخلی، جلوگیری از فرار مالیات، اتکا به اقتصاد مقاومتی، استفاده از شرکتهای دانشبنیان و میدان دادن به دانشمندان داخلی از مهمترین ابزارهای اقتصادی برای خروج از بحران است که هنوز توجه جدی به آن نشده است.
خبرنامه دانشجویان ایران: چهار وزیر دولت تدبیر و امید طی نامهای به ریاست جمهوری، شرایط اقتصادی کشور را بحرانی توصیف کرده و با پرداختن به مؤلفههای اقتصادی نظیر بورس، برای آینده اقتصاد کشور ابراز نگرانی کردند. این اقدام هرچند برای نخستینبار در تاریخ اقتصادی کشور مشاهده شده است که بزرگترین مدیران دولتی ضمن انتقاد از عملکرد خود به نارساییهای موجود اشاره کرده و نگرانی خود را برای آینده اقتصاد کشور ابراز کنند، علاوه بر آنکه شایسته تقدیر و تحسین است، اما نگرانیهایی را متبادر میکند که نشاندهنده عمق بحران در اقتصاد و نادیدههایی است که به چشم عامه مردم نمیآید. شاید شرایط سیاسی کشور پس از برجام و تمرکز دولت بر سیاستهای خارجی و همچنین فاجعه منا و مسائلی از این دست باعث شده اقتصاد بهعنوان اولویت کابینه مطرح نباشد که چهار مدیر اقتصادی ضرورتی احساس کردند تا نگرانیهای خود را بهصورت علنی به رئیس جمهوری ابراز کنند.
به گزارش خبرنگار «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ درباره اما و اگرهای شرایط اقتصادی کشور با دکتر بیژن عبدی، اقتصاددان و مدیر استراتژیک دانشگاه دفاع ملی به گفتگو نشستهایم.
• نامه چهار اقتصاددان درباره شرایط اقتصادی کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
دو بحث درباره نگارش نامه وجود دارد. نخست آنکه آیا لزومی به تدوین چنین نامهای در فضای عمومی جامعه بوده یا خیر و بحث دوم اینکه آیا رکود و چنان بحران عمیقی در کشور وجود دارد که مدیران اصلی و مهرهای اقتصادی کشور از آن چنین ابراز نگرانی کردند.
واقعیت آن است که باید بررسی کرد اگر شرایط اقتصادی کشور تا بدینحد از بحران روبهرو است، اصلیترین مهرههای اقتصادی کشور که بهعنوان مجری باید تصمیمی برای اصلاح آن بگیرند، ابراز نگرانی کردهاند، باید پرسید پس چه کسانی باید برای اقتصاد کشور برنامهریزی کنند؟
جدا از آن، نوشتن این نامه و ابراز نگرانی مدیران ارشد اقتصادی کشور نشان میدهد که حتماً عده دیگری هستند که برای اقتصاد کشور تصمیمگیری میکنند و با کارشکنیهای خود، اجازه فعالیت به مدیران کلان را نمیدهند که چنین فضای بستهای باعث نگارش این نامه شده است.
• چقدر مسئله برجام در بحران اقتصادی مؤثر است؟
بهنظر میرسد برای خروج از بحران اقتصادی، نباید آن را به مسئله برجام و سرانجام آن گره زد. واقعیت آن است که اقتصاددانان و همچنین مدیران کلان کشور بارها تأکید کردهاند خروج از بحران و رکود فعلی ارتباطی با سرانجام برجام ندارد و حتی در صورت به نتیجه رسیدن آن نیز نمیتوان انتظار خارقالعادهای از وضعیت اقتصادی کشور داشت.
این نامه نشان میدهد عزم جدی برای خروج از این شرایط بحرانی وجود ندارد و حداکثر برنامههای دولت برای خارج شدن از بحران، همان بازی کردن با نرخ ارز و نرخ سود بانکی است؛ که طی سالهای گذشته بارها توسط دولتها و مدیران مختلف به بازی گرفته شده و هیچگاه جواب قابل قبولی نداده است.
کاهش نرخ سود بانکی هم باعث خارج شدن پول از بانکها و هدایت آن به سمت بازار دلار، مسکن و طلا میشود که در فضای اقتصادی نوکلاسیک بارها تکرار شده است؛ لذا بهنظر میرسد برای بحران اقتصادی کشور نباید منتظر برجام بود و تمام تمرکز و انرژی کابینه متوجه مسئله برجام شود، بلکه باید جدا از راهکارهایی که تاکنون مورد استفاده قرار گرفته و بدون توجه به شرایط سیاسی برای حل مشکلات داخلی برنامهریزی کرد.
• آیا دولتهای گذشته با چنین بحرانهای اقتصادی روبهرو شدهاند؟
در همه دولتها با نوسان، بحران اقتصادی وجود داشته است؛ چرا که ساختار اقتصادی کشور مناسب نیست و همه دولتها با اتکا به فضای اقتصادی نوکلاسیک و آنچه در کتابها نوشته شده، اقدام به اصلاح شرایط میکند، در حالی که نتیجه نهایی آن همیشه ناکامی بوده است.
دولت تدبیر و امید وقتی روی کار آمد، همه مسائل اقتصادی دولت گذشته را مورد نقد قرار داد و چالشهای موجود را در تدبیر اقتصادی دولت قبل دانست و آن را مورد نقد قرار داد، در حالی که دولت گذشته نیز با بازی کردن با نرخ ارز و سرمایهگذاری در مسکن و حمایت از مشاغل کوچک و بزرگ، همان راهکارهای سبک اقتصادی نوکلاسیک را بهکار گرفته بود که این دولت از آنها بهرهگیری میکند؛ لذا بهنظر میرسد همه دولتها با بحران روبهرو بودهاند و ابزارهایی که برای اصلاح در نظر گرفتهاند، چندان کارآمد نبوده است.
• مهمترین راهکارهایی که برای خروج از بحران اقتصادی پیشنهاد میشود، چیست؟
ایجاد جذابیت برای مصرف کالاهای داخلی به نحوی که چرخ صنایع داخلی بچرخد و مصرفکنندگان رقبت برای مصرف کالاهای تولیدشده ایرانی پیدا کنند و اصلاح شبکه قوانین بهطوری که پرداخت تسهیلات بانکی به درستترین شکل ممکن ادامه پیدا کند و قاچاق به معنی اخص آن مهار شود، از مهمترین ابزارهایی است که میتواند به کمک اقتصاد کشور آید.
توانمندسازی تولیدکنندگان داخلی، جلوگیری از فرار مالیات، اتکا به اقتصاد مقاومتی، استفاده از شرکتهای دانشبنیان و میدان دادن به دانشمندان داخلی از مهمترین ابزارهای اقتصادی برای خروج از بحران است که هنوز توجه جدی به آن نشده است.
• پیش از شروع مذاکرات و زمان بستن بودجه، بحث اصلاح ساختار اقتصادی بهویژه اصلاح نظام مالیاتی مطرح بود، چرا به فراموشی سپرده شد؟
مالیات کشور به نوعی گرهخورده با درآمدهای نفتی است و ارتباط مستقیمی با تولید دارد؛ به این معنا که وقتی با کاهش ارزش دلار روبهرو میشویم و واردات ماشینآلات با نرخ ارز و با هر بهانهای قیمت تمامشده افزایش پیدا میکند، تولید بهعلت پایین بودن توان اقتصادی جامعه کاهش پیدا کرده؛ لذا مردمی که درآمدشان خیلی افزایش پیدا نکرده و به یک تعادل نسبی نرسیدهاند، فروش کمتری دارند و مالیات کمتری پرداخت میکنند، بنابراین مالیات ارتباط مستقیمی با تولید دارد.
گذشته از آن، باید دید چند درصد از مشاغل خدماتی کشور نظیر سوپرمارکتداران، ساندویچفروشان و مشاغلی از این دست که دارای سیستم اقتصادی رسمی نیستند، عملاً از چرخه مالیاتدهندگان خارج شدهاند؛ به این معنا که وقتی نظارتی بر درآمد سوپرمارکتیها و ساندویچفروشان نیست، با وجود آنکه از استقبال و مشتریپسندی قابل توجهی برخوردارند، نمیتوان انتظار اخذ درآمد مالیاتی داشت؛ لذا فرارکنندگان از مالیات در ایران زیادند.
• تأثیر رانتها در اقتصاد داخلی کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
اکنون در کشور رانتهای عظیمی در تجارت، فعالیت میکنند که انحصار کالاها را در دست گرفتهاند. اگر سلطان واردات شکر، سلطان واردات فولاد، سلطان واردات پوشاک و سلطانهایی از این دست داریم، باید پرسید سلاطین واردات کجا و به چه مقدار مالیات پرداخت میکنند؟ همین سلاطین هستند که به اقتصاد کشور تعرض کرده و مانع از آن میشوند تا مدیران کلان برای اقتصاد داخلی برنامهریزی کنند و نتیجه آن نامهای میشود که چهار مدیر ارشد کشور برای بحرانی بودن اقتصاد ناچار به نگارش آن میشوند.
• آیا نگارش این نامه میتواند در حل بحران اقتصادی مؤثر باشد؟
خروج از رکود با برنامههایی از این دست جواب نخواهد داد. نمیتوان برای رونق بازار مسکن برنامهریزی کرد و قیمت گازوئیل را همچنان با یارانه مورد بررسی قرار داد. رهبری مهمترین مسائل اقتصادی و بحرانهای کشور را در قالب اقتصاد مقاومتی مطرح کرد و بر آنها صحه گذاشت. به این معنا که مدیران اقتصادی کشور بهویژه دولت را متوجه مسائل موجود در اقتصاد کردند و تأکید کردند برای حل بحران کشور باید برنامهای متفاوت از راهکارهای مرسوم نظیر افزایش نرخ سود به کار گرفته شود. اقتصاد مقاومتی همان شاهکلیدی است که میتواند به کمک اقتصاد کشور آید.
• نخستین اقدامی که برای حل بحران اقتصادی کشور توصیه میکنید، کدام است؟
دولت برای حل بحران اقتصادی باید به میدان بیاید. این باور غلط که حضور دولت در بازار به معنای مداخله در بازار است، باید به فراموشی سپرده شود. کار دولت دخالت در بازار نیست، بلکه دولت باید با یک منطق علمی، مداخله کرده و مصادره اقتصادی را کنار بگذارد، بلکه برای پرداخت تسهیلات به مردم و همچنین بهکارگیری اقتصاد مقاومتی و استفاده از شرکتهای دانشبنیان و واگذاری واقعی اصل 44 و بازاریابی و بازارسازی و افزایش تبادلات تجاری با کشورهای منطقه از ظرفیت بخش خصوصی استفاده کند و همچنین با کنترل قاچاق و جلوگیری از ورود کالاهای بیکیفیت به داخل کشور، در رونق بخشیدن به صنایع داخلی کمک کند
* مصاحبه از فاطمه مهردادیان
