در صد سال اخیر دمای کره زمین حدود دو درجه افزایش یافته و پیش بینی میشود با توجه به روند افزایشی در پایان این قرن 5 درجه دیگر نیز افزایش دما داشته باشیم. این افزایش دما معضلات زیست محیطی بسیاری همچون آب شدن یخ های قطبی،بالارفتن سطح آب دریاها، غیرقابل سکونت شدن برخی مناطق به دلیل افزایش دمای نامتقارن،کاهش بارش به صورت برف، افزایش بارش های رگباری و سیل آسا در برخی مناطق، بیابانی تر شدن خشکی های زمین،مهاجرت اجباری به سمت مناطق آب و هوایی بهتر که خود منجر به مسائل عدیده انسانی میشوند،افزایش کشمکش های آبی بین کشورها و ... را در پی دارد.
با بروز انقلاب صنعتی قدرت بشر برای استفاده از منابع زمین به طور فزاینده ای افزایش یافت نتیجه رشد اقتصادی مبتنی بر افزایش مصرف سوخت در کشورها افزایش گاز CO2 جو و نابودی جنگل ها بود. طبق نظریه گلخانه ای این افزایش سطح CO2 باعث نگه داشتن مقدار بیشتری از انرژی خورشید در لایه های جو و افزایش یافتن دما شده است. البته مقدار CO2 تولیدی توسط بشر درصد کمی از CO2 موجود در جو را شامل میشود و بیشتر CO2 موجود توسط گیاهان تولید میشود با اینحال دانشمندان در این باره از سازگاری زمین در طی سالیان طولانی با این مقدار از دی اکسیدکربن سخن به میان آورده اند و افزایش حجم آن توسط بشر را خارج از محدوده سازگاری دانسته اند. البته به این نظریه در جای خود نقدهای قابل تاملی واردشده است و همچنین نظریات آلترناتیو قابل بحثی همچون افزایش دمای دوره ای زمین یا تاثیرات پدیده های خورشیدی همچون تاثیر لکه ها یا طوفان های خورشیدی نیز مطرح است ولی نکته ی جالب توجه سعی جریان سیاسی- رسانهای در ایجاد اجماع در افکار عمومی در زمینهی نقش کربن دی اکسید انسان ساخت در گرمایش زمین است.
حال ببینیم پیمان پاریس در این رابطه قرار است چه نقشی را ایفا کند؟
در واقع این پیمان تصویب شد تا با ثابت نگه داشتن سطح تولیدات گلخانه ای و به خصوص کربن دی اکسید جلوی افزایش دمای کره زمین و پیامدهای آن گرفته شود درحال حاضر دما دو درجه افزایش یافته و پیمان سعی بر کنترل این افزایش به میزان 1.5 درجه تا پایان این قرن میلادی دارد. در متن معاهده به عنوان اولین چشم انداز و هدف از کشورهای توسعه یافته خواسته شده که سطح تولیدات گلخانه ای خود را کاهش داده و کشورهای درحال توسعه نیز دروهله اول سعی در حفظ این مقدار و به عنوان یک هدف بالاتر کاهش آن داشته باشند. در مجموع باید تا سال 2030، 4 درصد تولیدات کربن دی اکسید تولیدی بشر کاهش یابد.
ولی سازو کار این پیمان چگونه است؟ هر کشور که این پیمان را میپذیرد درجه ای از مشارکت را برای خود تعیین میکند یعنی خود آن کشور تعهداتی مبنی بر کاهش مقداری از گازهای گلخانه ای خود را متعهد میشود و هر 5 سال یکبار باید گزارش عملکرد خود را به دبیران مجمع این معاهده اراثه دهد و همچنین تعهدات به صورت دوره ای بروز میشود یعنی با توجه به عملکردن کشورها تعهدات بیشتری ثبت میشود. حضور کشورها در این پیمان اختیاری است و باتوجه به متن این معاهده تقریبا میتوان گفت که در خود سازوکار آن مکانیزمی برای وادار کردن کشورها به انجام تعهدات خویش وجود ندارد ولی بخش مشکوک ماجرا وجود یک کمیته کارشناسی و ارزیابی در بند 15 این معاهده است که یادآور نقش شورای حکام در معاهده NPT است درواقع این نگرانی وجود دارد که در صورت ارائه گزارش های خصمانه این کمیته به شورای امنیت در صورت ناتوانی ایران در انجام تعهدات یا حتی درصورت انجام تعهدات با توجه به رویکرد کشورهای غربی در قبال ایران ممر جدیدی برای تحریم کردن ایران ایجاد شود.
در رابطه با اجرای این پیمان توجه به نکاتی حائز اهمیت است:
1-کشورهای توسعه یافته در طول انقلاب صنعتی و پس از آن با استفاده از سوخت های فسیلی و استعمار و غارت کشورهای دیگر باعث افزایش گازهای گلخانه ای جو و نابود کردن پوشش گیاهی در کشورهای درحال توسعه شدند اکنون که آن ها از این مرحله عبور کرده اند با وضع این معاهدات و قوانین درصدد ایجاد مانع برای کشورهای دیگر میشوند درواقع به جای اینکه آنها جهت اقدامات گذشته خویش تنبیه شوند با انحراف افکار عمومی انگشت اتهام را به سمت کشورهای درحال توسعه نشانه گرفته اند.
2-عمل به تعهدات این معاهده مستلزم کاهش مصرف سوخت های فسیلی در کشور و روی آوردن به انرزی های پاک است این امر خود نیاز به ورود تکنولوژی پیشرفته که درحال حاضر دراختیار کشورهای توسعه یافته است دارد. در این معاهده به صورت کلی و مبهم از کشورهای توسعه یافته خواسته شده در این امر به کشورهای درحال توسعه کمک شود و هیچ سخنی از موانعی همچون تحریم و... نیامده است به این ترتیب از هم اکنون میتوان دانست که کشورهای پیشرفته در این زمینه به ما کمکی نخواهند کرد.
3- اجرای تعهدات این پیمان نیاز به سرمایه گذاری 52 میلیارد دلاری در این حوزه دارد که تامین مالی ان به هیچ وجه برای اقتصاد ایران آسان نیست و لزا مسوولان چشم امید به سرمایه گذاری کشورهای دیگر خواهند داشت این درحالیست که سابقه کشورهای غربی در سرمایه گذاری در ایران در بخش های سودده تر از این نیز تیره است.
4- در ماده 13 توافقنامه یک چارچوب ارتقای شفافیت ایجاد شده است و در بند 7 این ماده از اعضا خواسته شده است تا گزارش هایی را در زمینه انتشارهای ناشی از فعالیت انسانی با استفاده از روش مورد توافق کنفرانس اعضا تهیه و ارائه نماید و کاملا مبهم عنوان شده است. با پذیرش این توافقنامه این امکان وجود دارد که در سال های آتی اطلاعات مربوط به تک تک واحدهای صنعتی و غیرصنعتی حتی صنایع نظامی و امنیتی کشور که همگی مصرف کننده انرژی و منتشر کننده دی اکسید کربن محسوب می شوند خواسته شود. در ماده 8 بند 3 از اعضا خواسته شده تا در زمینه برخی سامانه های راهبردی با دیگر اعضا همکاری داشته باشند که از جمله موارد مورد اشاره در آن، سامانه های هشدار دهنده زودهنگام و آمادگی اضطراری آمده است که ارائه اطلاعات و همکاری دراین زمینه ها مغایرت های جدی با اصول امنیتی کشور دارد. لذا در مجموع پذیرش این توافقنامه با توجه به ابهام در روش ارائه گزارش های انتشار و همکاری های خواسته شده در زمینه سامانه های اطلاعاتی زمینه ای برای نفوذ اطلاعاتی و امنیتی به کشور محسوب می شود که خلاف اصل 3 بند 5 است که بر طرد کامل استعمار و جلوگیری از نفوذ اجانب تاکید می کند.
5-اگرچه در ماده 28 امکان خروج از این توافقنامه بیان شده است اما در بند 1 این ماده امکان خروج تا سه سال پس از پذیرش آن از کشورهای عضو سلب شده است. به علاوه از این دوره سه ساله نیز، بر اساس بند 2 این ماده، امکان خروج از آن تا یک سال پس از تصمیم و اعلام کشور مبنی بر خروج از این توافقنامه وجود ندارد. در صورتی که کشور به هر دلیل از جمله وارد شدن خسارات جدی در اثر پذیرش توافقنامه و ابعاد حقوقی مربوط به آن، تصمیم به خروج از این توافقنامه بگیرد، اجرای این تصمیم تامدت یک سال امکان پذیر نیست و کشور در این دوره مشمول پرداخت جرایم و تحمل خساراتی است که تاکنون مشخص نشده و به کنفرانس اعضا در سالهای آتی موکول شده است( ماده 15 بند3 و ماده 16 بند4) درنتیجه پیوستن به این توافقنامه تا رفع شدن این ابهامات برای کشور مخاطره آمیز است.
در حال حاضر این معاهده در هیئت وزیران و همچنین مجلس شورای اسلامی تصویب شده است که در صورت ارائه توسط دولت به مجمع دبیران رسما ایران عضو این توافقنامه خواهد شد وتمام معضلات و پیامدهای ذکرشده دامن ایران را خواهد گرفت لذا از دولت محترم و مجلس خواهشمندیم بدون عجله و با تامل و مداقه بیشتر در این رابطه عمل کنند و اگر دولت عضویت در این معاهده را سرآغاز واریز سرمایه ها به ایران میداند به نظر بسیار خوشبینانه می آید چرا که تجربه برجام وFATF هنوزاز یادمان نرفته است و در ثانی اگر پیوستن به این معاهده باعث روی آوردن به سمت انرژی های پاک و کاهش مصرف سوخت های فسیلی میشود باید بدانیم که این تنها راه برای رسیدن به این اهداف نیست ومطمئنا میتوان بدون پذیرفتن شرایط معاهده خود به این سمت حرکت کنیم.
* دانشجوی مهندسی برق دانشگاه تهران
