با این حال و با شناخت وزن و جایگاه بشیریه در دانش سیاسی در ایران طی سه دهه اخیر،به عنوان یک دانشجوی علوم سیاسی اعتراف میکنم که بعد از فرو افتادن تب و تابِ ناشی از ولعِ آگاهی از دانشواژه های سیاسیِ غربی در اوایل دوران دانشجویی، بشیریه برایم جذابیت آنچنانی نداشته است! به دلیل آنکه او و خیلی ها که مثل او فکر میکردند همواره "ما" را از زاویه دریچه دانش سیاسی مدرن فهم کردند و هیچ گاه سعی نکردند، دیگران را از زاویه "ما" ببینند!و این برای من و نسل من، باعث نوعی نامانوسی و بی انگیزگی نسبت به فراگیری دانش سیاسی مدرن شده بود، نسلی که همواره به پرسش از نسبت "ما" با این قرائت از دانش سیاسیِ ارائه شده توسط امثال بشیریه می اندیشید و هیچ گاه جواب قانع کننده ای دریافت نمی کرد. و اگر هم بر دریافت پاسخی قانع کننده که حق او بود اصرار می کرد متهم می شد به این که ایدئولوژیک فکر میکند!
ظاهرا نزد آقایان فقط خوانش های پوزیتیویستی و قرن نوزدهمی از علوم سیاسی، علم بود و هر آنچه غیر از آن مطرح بود تحت عنوان ایدئولوژی و ضدیت با علم و ضرورت تفکیک دانش از ارزش و ... اگر نه تمسخر، دست کم به کناری گذاشته و یا به بایگانی فرستاده می شد. حال آنکه خودِ این قرائت انحصاری که به نام "علم" سال ها بر ما تحمیل می شد( و باعث نوعی فوبیا و خودکم بینی در چند نسل دانشجوی علوم سیاسی در این کشور شده بود)، مدت ها بود که توسط سایر جریان های فکری در علوم سیاسی در غرب نظیر فرانکفورتی ها، پست مدرن ها و نیز خوانش های تاریخمند و هرمنوتیکی از سیاست، به چالش کشیده شده بود. و امثال بشیریه و خصوصا دوستان او که هم اکنون قرائت های لیبرالی و پوزیتیویستی و رفتارگرایی را در علوم سیاسی، در دانشگاه های این کشور نمایندگی نمایندگی می کنند، همان گزاره های منسوخ شده ی پوزیتیویستی قرن نوزدهمی را به عنوان سوغات فرنگ به من و نسل من ، آن هم با یک تاخر تاریخی صد ساله هدیه می دادند و البته هنوز هم از این هبه ها بی نصیب نیستیم! بشیریه و امثال او (که من آنها را جریان محافظه کار علوم سیاسی ایران میخوانم)، به ما یاد دادند که همواره وضعیت خود را در حوزه های مختلف مطالعات دانشی در عرصه علوم سیاسی( اعم از ابعاد توصیفی، تبیینی و یا هنجاری)، در چارچوب وبر و مارکس و ... فهم کنیم و البته این وضعیت تا حدی، می توانست برای کسی که در یک زیست بوم متفاوت با آنچه که دانش سیاسی ترجمه ای در آن نضج گرفته و منقح شده بود، جذاب باشد!
این مساله حتی از دید شاگردان نزدیک بشیریه نظیر سعید حجاریان پنهان نماند. به عنوان مثال حجاریان زمانی اعتراف می کرد که ما تحت تاثیر بشیریه آموخته بودیم نظام سیاسی ایران را با خوانشِ وبری فهم کنیم و لذا آن را معادل سلطانیزم و نوعی پاتریمونیالیسم می دانستیم! اعتراف بشیریه به منسوخ شدن حکمت سیاسی در اثر سیطره پوزیتیویسم و تاکید بر احیای علوم سیاسی در ایران را باید به فال نیک گرفت ، لکن نباید فراموش کرد که خود بشیریه و امثال او سال های سال، مهم ترین مفاهیم دانش سیاسی را با خوانشی کاملا پوزیتیویستی ( که خود امروز منتقد آن شده اند)، وسیله ای برای تربیت سیاسی نسل ما قرار دادند و کمترین نتیجه آن، دست و پازدن در دوگانگی و شکاف میان دوگانه هایی است که این نسل هنوز هم که هنوز است تکلیف خود را با آن نمی داند.ضرورت تحول در علوم سیاسی، سال هاست که از سوی جریان تحول خواه علوم انسانی و قائلان به "امکان" تولید علوم سیاسی بومی، بیان میشدمنتها علت اینکه این این صدا شنیده نشد این بود که پیاده نظام جریان محافظه کار در سنگر ژورنالیسم، اجازه ندادند که این صدا شنیده شود و ترجیح دادند که تکلیف این مسئله مهم نه در ساحت اندیشه که در میدان چاقوکشی های مطبوعاتی یکسره شود! مساله ای که البته خود بشیریه به خوبی از آن آگاه است.
آنچه بشیریه پس از چهاردهه ناکامی دانش سیاسی در ایران به آن اذعان کرده ، چیزی است که از چهار دهه پیش کسانی که مختصات انقلاب 57 را به درستی می شناختند به آن باور داشتند و معتقد بود که این انقلاب واجد مولفه هایی است که مفاهیم رایج دانش سیاسی مدرن قادر به فهم و درک آن مولفه ها نیست. البته این ها به این معنا نیست که دانش سیاسیِ بومیِ تولید شده و آماده شده ای وجود دارد چرا که این مسئله هم نه با شعار زدگی و توقف در کلیات بلکه با مجاهدت فراوان و کوشش فکریِ مضاعف حوزه و دانشگاه و نیز بهره گیری از دست آورد های همین دانش مدرن( ضمن عدم توقف در آن و نیز خوانش نقادانه و مواجهه انتقادی با آن)، امکان پذیر است و لذا باید دانش سیاسی را در ایران با ابتنای بر سنت خودی و استنطاق آن از طریق طرح پرسش های نو و با رویکردی پرابلماتیک و مساله محور( با تمرکز بر رفع گره های اینجا و اکنون ما)، به پیش برد و فربه کرد.
نگارنده با آنکه جریان محافظه کار علوم سیاسی در ایران را عامل اصلی رکود دانش سیاسی در ایران می داند، لکن بر این باور است که قدم اول در این راه، شکل گیری باور مشترک میان نخبگان به ضرورت تحول در علوم انسانی و دانش سیاسی است. و پیام بشیریه به مناسبت رونمایی از کتاب احیای علوم سیاسی را می توان گامی موثر در تثبیت این باور مشترک دانست.اعتراف بشیریه به چهاردهه ناکار آمدی دانش سیاسی مدرن در ایران، خواسته یا ناخواسته اتمام حجتی است بر همه کسانی که هنوز در شک و تردید به سر می برند...
دبیر اسبق انجمن اسلامی دانشجویان مستقل دانشگاه یاسوج
