راز تفاوت دکتر سلام

خبرنامه دانشجویان ایران: محمد رضایتی// روز پنجشنبه سالن ورزشگاهی در شمالی‌ترین نقطه تهران میزبان جشن پنج‌سالگی مجموعه طنز «دکتر سلام» بود. از فروردین سال 92 یعنی کمتر از دوماه مانده تا انتخابات ریاست‌جمهوری، با تلاش جمعی از جوانان دانشجو سر و کله یک مجموعه طنز تصویری پیدا شد که شاید آن زمان خیلی‌ها کارکرد آن را صرفا انتخاباتی می‌دانستند اما کم‌کم جای خود را میان مخاطبان باز کرد تا جایی که علی صدرنیا یعنی همان صاحب جمله معروف «دکتر سلامی‌ها سلام» در ابتدای برنامه جشن گفت امسال حدود 25 هزار نفر برای حضور در جشن ثبت‌نام کرده‌اند و از این تعداد و با قید قرعه حدود هفت‌هزار نفر به سالن امام علی(ع) در مجتمع سوهانک دانشگاه آزاد اسلامی آمده‌اند.

برای یک لحظه در همین نقطه مکث کنید و بار دیگر به آمار بالا دقت کنید؛ حدود هفت‌هزار نفر حاضر شده‌اند در یک روز گرم تابستانی خود را به نقطه‌ای از تهران (لابد با مشقات دستگاه حمل‌ونقل عمومی) برسانند تا در جشن چندسالگی یک مجموعه طنز اینترنتی شرکت کنند و این در حالی است که برگزار‌کنندگان این جشن چند سالی است که اعلام می‌کنند برای برگزاری جشن «راه آزادی بسته است»؛ چراکه هربار دولتی‌ها با درخواست برگزاری این جشن در مجموعه 12 هزار نفری ورزشگاه آزادی مخالفت می‌کنند. سال گذشته مجموعه طنز «دکتر سلام» برای گرفتن مجوز برگزاری در سالن 12 هزار نفری آزادی دوماه تحت فشار قرار گرفت؛ ابتدا پس از پاسکاری‌های مختلف بالاخره مجوز برگزاری را به دست آورد اما درنهایت با بهانه‌های مختلف، راه آزادی باز نشد. امسال اما شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی کشور و وزارت ورزش بهانه جدید جلوگیری از بروز آسیب‌های فیزیکی به سالن‌های «تخصصی ورزشی» را مطرح کردند!‌ مخالفتی که بیش از آنکه تخصصی باشد بیشتر به راه‌حلی برای بستن دهان منتقدان تعبیر شد.

مسئولان این مجموعه دانشجویی هر سال برای برگزاری این مراسم سراغ سالن‌های بزرگ‌تر می‌روند اما درنهایت سالن‌هایی که نهایتا گنجایش جمعت شش، هفت‌هزار نفری دارد، ‌نصیب آنها می‌شود. با این حال اگر مجموع شرکت‌کنندگان این جشن در این پنج‌سال اخیر (نه ثبت‌نام‌کنندگان بلکه فقط آنهایی که وارد سالن شده‌اند) را یک حساب سرانگشتی کنیم به جمعیت حدود 22 هزار نفر مخاطبان پای‌کار «دکتر سلام» می‌رسیم!‌ شاید اگر یک برنامه تحت وب جدید در جریان مورد نقد دکتر سلامی‌ها تا این حد مخاطب داشت، ‌لابد چند باری انقلاب می‌کرد! اما «دکتر سلام» چه دارد که تا این حد باید برای مخاطبانش اهمیت قائل شد؟‌ و مهم‌تر اینکه چرا مخاطبان «دکتر سلام» از خود «دکتر سلام» مهم‌تر هستند؟

اول؛‌ اهمیت فضای رسانه در دوران عرض اندام و قدرت‌نمایی رسانه‌های متکثر است. شکل‌گیری رسانه‌های جدید تحت وب از خبرگزاری‌ها و سایت‌ها گرفته تا فضای اینستاگرام و توئیتر، آن فضای انحصاری قبلی را شکسته و فضای متکثری از رسانه‌ها را ساخته که در این فضا «دیده شدن» شکلی حیاتی به خود گرفته است؛ ‌به بیانی دیگر حرف زدن با مخاطب در این شرایط سخت‌تر از گذشته شده است. کاربران به‌راحتی به اطلاعات دسترسی دارند و حتی یک صفحه نه‌چندان مشهور می‌تواند قدرت مرجع‌سازی داشته باشد؛‌ فضای رسانه‌ای جدید با دسترسی آسانش، این ویژگی منحصربه‌فرد را دارد که افکارعمومی دیگر چون گذشته منفعل، مصرف‌کننده و شنونده صرف نیست و قدرت کنشگری یافته و این موفقیت رسانه‌ای را پیچیده‌تر کرده است. به موارد بالا اضافه کنید که این شرایط با جلوگیری از ایجاد بایکوت و تحریف اخبار و اطلاعات و زیر ذره‌بین قرار گرفتن مسئولان، منجر به مهار رسانه‌های کلان و البته مسئولان شده است. هیچ چیزی از چشم این رسانه‌ها دور نمانده و همه‌چیز تحت نظر است. در این شرایط داشتن مخاطب فعال -تاکید می‌کنم مخاطب فعال نه مخاطب ساده که حاضر است در سالگرد تاسیس و تولد آن رسانه سهیم باشد- برای یک رسانه، برگ برنده است.

دوم؛‌ غلبه محتوا بر فرم است. هرچند فرم تولید «دکتر سلام» جدید و جذاب است اما به‌نظر من در شرایط رسانه‌ای فعلی و البته با توجه به نکات گفته‌شده فوق، این غلبه محتوای ارائه‌شده در این مجموعه طنز است که 25 هزار نفر را برای شرکت در گردهمایی آن پای‌کار می‌آورد. به بیانی دیگر، در فضای متکثر رسانه‌ای امروز داشتن رسانه اولویت‌دار نیست بلکه داشتن پیام اهمیت بیشتری یافته است. بنابراین «دکتر سلام» که از نظر بهره‌برداری از امکانات، ‌نیروی انسانی، بودجه و... از سایر دستگاه‌های عریض و طویل رسانه‌ای چون صدا و سیما، سازمان تبلیغات و دستگاه‌های این‌چنینی عقب‌تر است، اما از نظر عمق نفوذ و تاثیرگذاری قطعا جلوتر است

سوم؛ شکل‌گیری یا ساماندهی «دکتر سلامی‌ها» یا همان مخاطبان این مجموعه است. وقتی تصاویر صف ورود به سالن ورزشی امام علی(ع) با سختی بالا رفتن از یک خیابان سربالایی آن‌هم زیر سایه آفتاب شهریور را می‌بینی و این‌ گزاره نه‌چندان غیرمحتمل حاشیه‌نویس برنامه که گفته است به‌دلیل حجم بالای استقبال، در میان جمعیت بازار سیاه بلیت «دکتر سلام» راه افتاده یا اینکه اکیپ بچه‌های یزد را دیده که به عشق جشن این چندصد کیلومتر راه را آمده‌اند تهران، دیگر این جمعیت را یک جمعیت عادی فرض نمی‌کنی که صرفا برای یک دورهمی طنز گردهم آمده است، بلکه این جمعیت به‌نوعی نمادی می‌شود از یک طبقه در حال پر و بال گرفتن و تکثیر که مهم‌ترین ویژگی‌اش انقلابی‌بودن است، شاید بشود عنوان «انقلابی‌های انقلاب ندیده» را برای آنها انتخاب کرد. سن و سال‌شان آن‌قدری نیست که حتی با بازی خاطره‌انگیز ایران- استرالیا و گل خداداد عزیزی خاطره داشته باشد چه برسد به انقلاب 57 اسلامی ایران، اما شور و حرارت همان روزهای بهمن 57 را دارد؛ ‌نه مانند برخی انقلابی‌ها پشیمان است و نه بن‌بستی برای این انقلاب متصور است و البته به آینده آن امید دارد، با این حال با زبانی طنز به کاستی‌ها می‌تازد و توجیه‌گر وضع موجود نیست. این جمعیت انقلابی است اما خود را در حصار جریان‌های سیاسی نمی‌داند؛‌ نه اصولگراست و نه اصلاح‌طلب و هم اصولگراست و هم اصلاح‌طلب! و برآورد دقیقی از دستاوردها و کاستی‌های چپ و راست و بهاری دارد؛ لذا هر جایی که زاویه عملکرد را دید، برایش فرقی نمی‌کند که چه عنوانی دارد و چه جایگاهی؟!‌ آنچه باید، می‌گوید. این را می‌شود از همان واکنش‌های جمعیت در روز جشن، ‌هنگامی که تصاویر مسئولان فعلی و سابق و اسبق کشور نمایش داده می‌شود، فهمید. تکلیفش با خودش و کاری که می‌خواهد بکند مشخص است؛ معتقد به کار تمیز فرهنگی است و در مساله آزادی‌های اجتماعی هم به برخی رفتارهای سنتی هزینه‌زا انتقاد دارد؛ برای همین به هزینه‌تراش‌ها برای کشور هم روی خوشی نشان نمی‌دهد؛ از سوی دیگر اگر به موضوع آزادی اهمیت می‌دهد از عدالت غفلت نمی‌کند و آن را لازمه حیات انقلاب اسلامی می‌داند. از هر حرکتی که منجر به ایجاد امید در مردم می‌شود حمایت می‌کند؛‌ اگر امام‌جمعه‌ای به میان مردم می‌رود یا حصار‌ها با مردم را کنار می‌گذارد، مورد تشویقش قرار می‌گیرد.

ویژگی مهم دیگر «دکتر سلامی‌ها» توجه به گسترش دایره انقلاب است؛ ‌اینکه این دایره را آن‌قدر تنگ نکنیم که چند صباحی دیگر شعاع آن صفر شود یا اگر خطایی از جریان خودی یا حتی جریان کمی آن طرف‌تر سر زد چنان او را طرد نکنیم که راه بازگشت بسته شود. لذا این طبقه به جذب می‌اندیشد نه طرد! بنابراین معتقد به کار جبهه‌ای در عرصه فرهنگی است که درنهایت این جبهه تقویت شود. ویژگی دیگر اینکه این طبقه اهل دیالوگ و رسانه است و همه تلاش خود را می‌کند که در فضای رسانه‌ای صرفا شنونده نباشد بلکه اثری جدی و مثبت و روبه‌جلو ایفا کند.

درباره این طبقه رو به گسترش بیشتر از اینها هم می‌شود نوشت، اما باید منتظر اثرات بیشتر آن در آینده‌ای نه‌چندان دور بود.