برای واکاوی چرایی این وضعیت ابتدا بهتر است نگاهی به دیدگاه های مختلف داسته باشیم.
یک دیدگاه معتقد است که پس از جریانات دوره اصلاحات و کنش های برخی دانشجویان، فضای امنیتی بر دانشگاه ها حاکم شد و محدودیت های زیادی را برای فعالیت دانشجویان و جریانات دانشجویی ایجاد کرد. با صراحت می گویم که این دیدگاه را به دو دلیل قبول ندارم.
اول دلیل این است که در گفتگو های متعدد با دانشجویان به وضوح دیده ام که سطح مطالعات دانشجویان در زمینه های غیر تخصصی شان بسیار کاهش پیدا کرده و عملا بخش عمده ای از دانشجویان اندیشه ی شکل یافته ای در مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ندارند. عمده نظراتی که امروز در میان دانشجویان شنیده می شود، تکرار تیتر هایی است که در شبکه های اجتماعی از زبان برخی رجل جریانات سیاسی منتشر شده است و پس از یک بحث کوتات به راحتی دریافت می شود که این گذاره ها، تبدیل به باورهایی جزمی و غیر عمیق شده که درست و غلط آن اصلا اهمیتی ندارد. البته در این میان استثنا هایی وجود دارند اما تعداد آنها حقیقتا انگشت شمار است و اثر چندانی در جریان سازی ها ندارند.
دومین دلیل باز می گردد به عملکرد جریان های معترض دانشجویی در دوره اصلاحات که در عمل تبدیل به پیاده نظامی برای گروه های برانداز شده بودند و بدور از منطق علمی که شاخصه هویت دانشجویی و دانشگاهی است، با تکیه بر روش های رفتارهای خشونت آمیز و ساختار شکنانه، در بازی فشار از پایین و چانه زنی از بالا افتاده بودند. طبیعی است با اینگونه عملکرد ها که بیشتر تهدیدی امنیتی است، برخوردی امنیتی شود و اثرات آن همچنان تا حدودی باقی بماند. نگاه امنیتی به تحرکات دانشجویی اگر چه امروز بسیار کمتر شده، اما مقصر آن، عملکرد های اشتباه گذشته بعضی هاست که باید با رفتاری علمی و منطقی جبران شود نه با کنار کشیدن و دیگریان را مقصر جلوه دادن.
دیدگاه دیگری که امروز بین بیشتر مسئولان، خصوصا رجل سیاسی رایج است، ضعف دانشجویان و جریانات دانشجویی را ناشی از نیاز اول انقلاب به ورود جوانان تحصیل کرده به پست های مختلف و عدم اعتماد امروز سیستم های اجرایی به جوانان و دانشجویان می داند. این دیدگاه اگر چه حکایت از یک واقعیت تلخ دارد که سیستم کنونی دستگاه های اجرایی، سالهاست که در اختیار همان جوانان اول انقلاب است که اکنون پیر شده اند و محافظه کارانه نمی توانند به جوانان اعتماد کنند، اما این مسئله نمی تواند توجیه کم اثر شدن کنش های دانشجویی باشد. دانشجویان اگر بخواهند می توانند و باید بتوانند اثرگذار باشند. در ساختار های قدرت، در هر جایی و با هر نسبتی عدم تمایل به پذیرش رقیب امری طبیعی است و اگر دانشجویان اگر بخواهند حضور داشته باشند باید بتوانند خود را به عنوان یک بازیگر جدی به سیستم ها تحمیل کنند.
اما آنچه به نظر می رسد دلایل اصلی کم اثر شدن دانشجویان در مناسبات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است مجموعه ای از مشکلات است که بیشتر آنها به خود دانشجویان باز می گردد و برخی نیز به رفتارهای غیر انقلابی جامعه در محدود کردن رفتار های انقلابی دانشجویان مرتبط می شود.
یکی از این دلایل درگیر شدن دانشجویان با مسائل شخصی و صنفی است. امروزه به وفور مشاهده می شود که دانشجویان بیش از هر چیز، درگیر مسائل جزئی دانشگاه خود و نیاز های صنفی خودشان هستند و فرصتی برای پرداختن به مطالبات کلی جامعه ندارد. این نگاه جزئی نگرانه باعث شده است تا جامعه دیگر به دانشجویان به عنوان پیشتاز مطالبات اجتماعی نگاه نکند و آنها را در قواره یک کنش گر مهم اجتماعی نبیند.
البته برخی کنش های خاص مثل پرداختن به مسئله ده ونک و مسئله نیشکر هفت تپه تا حدودی این دید را اصلاح کرده است اما این نوع کنش گری هنوز تبدیل به رفتار عمومی دانشجویان و جریانات دانشجویی نشده است.
یکی دیگر از این دلایل عدم حضور دانشجویان در میان اقشار مختلف جامعه است. ارتباط کم دانشجویان با اقشار مختلف جامعه مثل کارگران، کارمندان، کشاورزان، معلمان، پرستاران، بازاری ها، دستفروشان، اقشار نیازمند و دیگر اقشار جامعه باعث شده است تا کمتر از مسائل آنها اطلاع پیدا کنند. کمتر به راه حل هایی برای حل مسائل آنها بیاندیشند و در نتیجه کمتر به عنوان رسانه ای برای آنها وارد کنش های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شوند.
آفت دیگری که دانشجویان امروزه به آن دچار شده اند مدرک گرایی و دغدغه آینده شخصی است. زمانی که دانشجو برای تأمین آینده خود، اولویت اصلی اش کسب مدرک دانشگاهی شود، دچار محافظه کاری هایی می شود که مانع از کنش گری او برای جامعه خواهد شد. البته در پدیده مدرک گرایی، ارزش های مدرن جامعه و فرهنگ عمومی نیز بی تأثیر نیست اما دانشجو می تواند خودش در مقابل این ارزش و فرهنگ غلط بایستد و حتی آن را عوض کند.
آفت دیگر، راحت طلبی و تفریح گرایی قشر جوان و بویژه دانشجویان است. امروزه تمایل عمومی جوانان به تجمل گرایی، سرگرمی و راحت طلبی در انتخاب نوع پوشش، گرایش به سرگرمی و خوش گذارنی و پرهیز از فعالیت های سخت و طاقت فرسا، در رفتار ها و کنش های این قشر کاملا قابل مشاهده است. حضور دائمی در شبکه های اجتماعی مجازی، افزایش سرگرمی های وقت گذران و مد گرایی پدیده هایی است که همه جوانان، دانشجویان و حتی دانشجویان سطوح عالیه نیز به آن تمایل پیدا کرده اند.
تشکل های دانشجویی که معمولا جمعی از دانشجویان کنش گر هستند نیز با مسائلی روبرو هستند که فعالیت ها و کنش های آنها را به شدت محدود کرده است. عدم استطاعت مالی برای فعالیت های ابتدایی یک تشکل، مثل برگزاری یک نشست یا همایش یا اردو باعث شده است تا این تشکل ها در تأمین مالی خود نیازمند حمایت نهاد های دانشگاهی باشند. این وابستگی، طبیعتا موجب اعمال محدودیت هایی از سوی این نهاد ها برای فعالیت های تشکل های دانشجویی شده است. مثلا قطع یا کاهش بودجه می تواند عامل فشاری برای تعطیلی یک یا چند برنامه شود و این به معنی هدایت نامحسوس رفتارهای تشکل های دانشجویی است.
خانواده ها نیز امروزه بر کنش گری دانشجویان اثراتی جدی دارند. ترس خانواده ها از تأثیر منفی فعالیت های غیر درسی دانشجویان بر درس یا آینده آنها باعث شده تا در موارد متعددی، خانواده ها مانع از فعالیت های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دانشجوان خود شوند. اگر چه این دغدغه ها قابل احترام است اما همین بازدارندگی، حتی پس از تحصیل نیز می تواند مانعی برای پایبندی به اصول اعتقادی، روحیه اصلاح طلبی و مطالبه گری افراد شود و به مرور انسان ها را تبدیل به کسانی کند که نه تنها بخشی از سیستم های معیوب هستند بلکه توجیه کننده نابسامانی های موجود شوند.
و باز از آفت هایی که جامعه دانشجویی به آن مبتلا شده است، جایگزین شدن مطالبات فرعی بجای مطالبات اصلی است. برخی از دانشجویان امروز بجای مسائل اصلی جامعه به مسائلی می پردازند که اولویتی برای عموم مردم ندارد. به طور مثال تفکیک زباله، حمایت از حیوانات یا حقوق جاسوسان و زندانیان امنیتی، در جامعه ای که تهدیدات اقتصادی و امنیتی جدی دارد، و اخلاقیات و هویت ملی و مذهبی آن دچار خدشه شده است، اگر چه ممکن است اهمیت داشته باشد اما اولویت نیست. و پرداختن بخش قابل توجهی از ظرفیت دانشجویی به این مسائل مانع از پرداختن به مسائل اصلی جامعه شده است. البته این تغییر اولویت به نظر می رسد حرکتی هوشمندانه است از طرف کسانی تمایل دارند دانشجویان تأثیرگذاری مثبتی بر مسائل اصلی جامعه نداشته باشند.
در پایان این مسئله نیز باید مورد توجه قرار گیرد که با توسعه کمی دانشگاه ها و افزایش کمی دانشجویان، دیگر نمی توان نام نخبه را به هر دانشجویی اطلاق کرد. وضعیت امروز بگونه ای است که امروزه کمتر جوانی را می توان یافت که دانشجو نباشد در حالی پیش از انقلاب و در سال های ابتدایی انقلاب، دانشجویان قشر خواص جامعه بودند و به دانشجویان، به دید برگزیدگان علمی جامعه نگاه می شد.
مجموعه عواملی که از آنها یاد شد نشان می دهد که دانشجویان امروز، برای کنش گری در مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی با موانعی روبرو هستند که جز با بر طرف کردن آنها نمی توانند اثر گذاری مطلوبی داشته باشند. اگر چه بخشی از این موانع ریشه هایی بیرونی دارد اما بدیهی است که این دانشجویان هستند که باید با عبور از این موانع و پرهیز از متهم کردن دیگران، نقش خود را باز تعریف کنند. قطعا حضور اثر بخش دانشجویان در مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عامل بسیار مهمی برای پیشرفت و عبور از مسائل و بهران های جامعه است.
* عضو سابق شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت
