به گزارش گروه بین الملل «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ با گذشت چند دور از مذاکرات غیرعلنی بین جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی در عراق، حال آقای امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجۀ ایران اعلام کرد که مقامات سعودی از طریق وزیر امور خارجۀ عراق، اعلام آمادگی کردند که گفتگوها با ایران از فاز امنیتی به فاز سیاسی و علنی وارد شود. با توجه به پالس هایی که مقامات سعودی (حتی بن سلمان، ولیعهد این کشور) برای از سرگیری روابط با ایران ارسال کرده و به اصطلاح دست خود را به سوی ایران دراز کرده اند، از آنجایی که نه جمهوری اسلامی از مواضع خود در مورد منطقه عقب نشینی کرده و نه بهبودی در روابط ایران با متحدان غربی عربستان حاصل شد و نه تغییری در حس ترس و هراس حاکمان کشورهای عربی از جمهوری اسلامی ایران بوجود آمده است؛ این سوال پیش می آید که چه فاکتورهایی در روابط بین جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی تغییر کرده که سبب تمایل مقامات سعودی به برقراری رابطه مجدد با ایران شده است؟
سفر بایدن به منطقه
جو بایدن، رئیس جمهور ایالات متحده در سفر خود به منطقۀ غرب آسیا در ژوئیۀ امسال (2022) وارد ریاض شد و با مقامات سعودی دیدار کرد؛ هر چند که سفر بایدن به عربستان تحت الشعاع ماجرای قتل جمال خاشقچی (روزنامه نگار سعودی) قرار داشت. از اهداف جو بایدن در این سفر، می توان به گفتگو با مقامات سعودی پیرامون تولید نفت و لزوم ثبات در بازار انرژی جهان (که متأثر از جنگ روسیه و اوکراین قرار گرفته است)، مقابله با نفوذ منطقهای ایران و عادی سازی روابط بین اسرائیل و کشورهای عرب، اشاره کرد.
از آنجایی که مقامات سعودی در دیدار با جو بایدن اعلام کردند که امکان افزایش تولید نفت برای عربستان سعودی وجود ندارد، این احتمال میرود که رغبت و تمایل مقامات سعودی برای برقراری مجدد روابط با ایران، با چراغ سبز مقامات کاخ سفید و به منظور کاهش موقتی احتمال تنش نظامی با ایران در خلیج فارس است؛ زیرا جهان و به ویژه کشورهای غربی دیگر تحمل افزایش قیمت انرژی را ندارند و حداقل در شرایط بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین، خواهان تقابل و تنش نظامی با جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس نیستند.
جنگ فرسایشی با یمن
شاید هیچ یک از مقامات و نخبگان نظامی ائتلاف عربی در ابتدای تهاجم نظامی به یمن در سال 2015، فکر این را هم نمیکرد که این نبرد تا این اندازه طولانی و فرسایشی شود؛ اما برخلاف پیشبینیها این درگیریها چندین سال است که ادامه یافته و هزینۀ سنگینی را روی دست کشورهای مهاجم گذاشته است. حوثیهای یمنی در این سالها، توانستهاند به درجهای از بازدارندگی برسند که ضربه های سختی را به زیر ساختهای عربستان وارد نمایند.
با حملۀ پهپادی حوثی ها به تأسیسات نفتی آرامکو واقع در استان «بقیق» عربستان در سپتامبر 2019 معلوم شد که نیروهای یمنی هم اهرمهای فشار خود را برای مقابله با سعودیها پیدا کرده اند. با توجه به این که حوثی های یمن، روابط نزدیکی با ایران دارند؛ این امکان وجود دارد که عربستان به منظور خروج آبرومندانه از جنگ یمن، قصد دارد که رابطۀ خود با ایران را بهبود بخشد تا خود را از گزند موشکها و پهپادهای حوثیهای یمن حفظ کند. به خصوص در روزهایی که به علت بحران جنگ اوکراین و روسیه بازار انرژی جهان در تلاطم است و حملاتی نظیر حمله به آرامکو میتواند باعث افزایش شدید قیمت نفت شود و موجب ناراحتی و نارضایتی کل جهان و به ویژه، متحدان چشم آبی سعودیها شود.
ناامیدی سعودی ها از حمایت آمریکا
جنگ روسیه و اوکراین و تسلط مجدد طالبان بر کشور افغانستان، موجب نگرانی و هراس مقامات کشورهایی شد که به ایالات متحده به چشم یک متحد قدرتمند و قابل اتکا می-نگریستند. حاکمان کشورهای عرب و در رأس آنها، عربستان هم از افول هژمونی ایالات متحده آمریکا در سراسر جهان بیمناک شدند و خود را در مقابل رقبای منطقهای خود نظیر ایران و ترکیه تنها دیدند. همین هراس سبب نزدیکی و همگرایی برخی کشورهای عربی همچون امارات، اردن، بحرین و... به سمت اسرائیل برای محافظت از منافع خود شده است. گمان میرود چرخش سیاست خارجی عربستان سعودی نسبت به کشورهایی مثل چین هم نشان دهندۀ این است که مقامات سعودی دریافتهاند که نباید به اصطلاح همه تخم مرغهای خود را در یک سبد بگذارند و صرفا به کشورهای غربی اتکا کنند. به احتمال زیاد سعودی ها برای میان مدت برنامه دارند که با ایران به عنوان یکی از قدرتهای منطقه، سازش کنند؛ تا در زمان مناسب به تقویت خود بپردازند و خود را برای مقابله با ایران آماده کنند.
زیرا حاکمان سعودی در جریان جنگ یمن متوجه شدند که در محاسبات خود از توانایی هایشان در اشتباه بودند و نمیتوانند ایران را به طور جدی با چالش مواجه کنند. به همین دلیل، با وجود اختلافات و تعارض منافع شدید بین دولت جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی، حاکمان سعودی تصمیم به گسترش و از سرگیری روابط با ایران گرفته اند تا از مجازات توسط یاران منطقه ای ایران در امان بمانند.
با توجه به عوامل ذکر شده، میتوان نتیجه گرفت که مقامات سعودی دریافته اند که در حال حاضر به اصطلاح حریف جمهوری اسلامی ایران نیستند و توانایی مقابله با نفوذ منطقهای ایران را ندارند؛ و همچنین در شرایط جنگ اوکراین و بحران انرژی در جهان، متحدان غربی، عربستان را در مقابله و جنگ با ایران یاری نخواهند کرد. خروج نیروهای ناتو از افغانستان و سقوط کابل به دست جنبش طالبان و عدم دخالت مستقیم ناتو در جریان جنگ اوکراین با روسیه هم سبب موجی از بی اعتمادی به قولها و وعدههای سران ناتو شده است. از طرفی جنگ یمن هم سبب از بین رفتن زیرساختهای عربستان و تحمیل هزینههای سنگین بر سعودیها شده. در نتیجه به نظر میرسد مقامات سعودی با هدف خرید زمان برای آمادهسازی خود برای مقابله با جمهوری اسلامی ایران، دست خود را به سوی تهران دراز کرده و موقتاً به دنبال تنشزدایی هستند؛ وگرنه هیچ کدام از مسائل مورد اختلاف بین عربستان سعودی و جمهوری اسلامی ایران حل نشده است.
گزارش از امیرحسین مهرآور – دانشجوی کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه تهران
