به گزارش گروه بین الملل «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ پیش از کشف نفت در قطر، ماهیگیری و صید مروارید ستون های اقتصاد قطر را تشکیل می دادند. با وجود ایران، قطر منطقه ای استراتژیک محسوب نمی شد. اما با کشف نفت در سال 1940 در میدان نفتی دخان، قطر اهمیت پیدا کرد. بدون منابع فسیلی قطر کشوری سرتاسر بیابان است که تنها امتیازش برای زیست آدمی دریا و در نهایت یه خور کوچک به نام خور العدید در جنوب شرق این کشور است. کشف میدان گازی پارس جنوبی در سال 1971 مقارن با استقلال قطر از بریتانیا، قطر را تبدیل به یکی از مالکین بزرگترین میدان گازی دنیا کرد.
قدرت گیری قطر نسبت به سایر کشورهای عربی
با وجود قدرت های عربی مانند مصر، قطر شانس زیادی برای قدرت نمایی نداشت و به یک کشور فروشنده نفت و گاز خلاصه می شد. جنگ خلیج فارس اولین حضور قطر در تحولات بین الملل بود. در این جنگ قطر ادوات جنگی محدودی در کویت داشت و همچنین قطر به نیرو های ائتلاف اجازه داد تا از این کشور به عنوان پایگاهی برای هواپیما های جنگی استفاده کند. گرچه حضور قطر در این جنگ بسیار محدود بود ولی گام کوچکی بود برای دیده شدن.
پس از این واقعه با گذشت حدود 13 سال در حمله آمریکا به عراق در سال 2003 یکی از کشور-های قدرتمند عرب از سر راه قطر برداشته شد. اما نقطه عطف تغییر موازنه قوا در بین کشور های عربی از سال 2010 شروع شد. در سال 2010 جریان بیداری اسلامی -یا بهار عربی در اصطلاح غربی- از تونس آغاز شد. در پی این جریان، آشوب سرتا سر جهان عرب را فرا گرفت. در میان کشور های عربی تنها قطر و امارات بودند که بیداری اسلامی را بدون تنش پشت سر گذاشتند.
این جریان که هنوز رگه های کوچکی از آن را می توان در سوریه و بحرین مشاهده کرد باعث عقب ماندگی جهان عرب از توسعه جهانی شد. در پی این جریان دولت های مصر، لیبی، تونس و یمن به طور کامل ساقط شدند. در این بین سقوط دولت های مصر به عنوان مدعی رهبری جهان عرب و لیبی بسیار حائز اهمیت است. سقوط لیبی به عنوان یک قدرت هسته ای عربی، ضربۀ سختی را به اقتدار جهان عرب وارد کرد. در جنگ 2011 طرابلس، قطر که از جریان بیداری به دور بود برای قدرت گیری نقش ایفا کرد. در نهایت قذافی سقوط کرد و از آن موقع تا امروز شاهد درگیری های در لیبی هستیم. در شرق لیبی ژنرال حفتر قدرت را بدست دارد، در غرب دولت وفاق ملی حاکم و در جنوب قبایل مختلف حکم فرما هستند. در همین بین نفت با ارزش لیبی به یغما می رود.
یمن پس از کناره گیری علی عبدالله صالح و در پی آن انتخابات 2012 که در آن منصور هادی رئیس جمهور شد، رنگ آرامش را تا به امروز ندیده است. هم اکنون در سال 2022 شمال غرب یمن در دست نیرو های انصارالله و سایر قسمت ها در کنترل نیرو های ائتلافی عربی به رهبری عربستان -که در این ائتلاف قطر هم نقش ایفا می کند- و نیرو های آمریکایی و انگلیسی و بخش هایی نیز در کنترل داعش و القاعده است. بیداری اسلامی در یمن به امید بهبود وضعیت کشور صورت گرفت اما تا امروز هشت سال است که ائتلاف عربی مردم مظلوم یمن را آواره جنگ کرده. در بین این جنگ اندک نفت یمن توسط تروریست ها و مزدوران سعودی و اماراتی به یغما می رود.
آشوب در سوریه که چند سال پیش زمینه داشت، در سال 2011 آغاز شد. آشوب ابتدا با اعتراضات خیابانی شروع و پس از آن به جنگ مسلح تبدیل شد. در خلال اعتراضات مخالفان دولت بشار اسد، داعش حملات خود را آغاز و خسارات جبران ناپذیری را به سوریه تحمیل کرد. در نهایت وجود داعش در عراق و سوریه بعد از حدود پنج سال با رشادت های افرادی مانند سردار سلیمانی پایان یافت. هرچند هم اکنون داعش به طور محدود و مخفی فعالیت دارد. اما در امروز هنوز هم مخالفان بشار اسد برخی از نواحی استان ادلب را با حمایت ترکیه در اختیار دارند. این درگیری ها که کل جهان عرب به جز قطر و امارات را درگیر خود کرد فرصت خوبی را برای قدرت یابی این دو کشور عربی فراهم کرد.
از این رو اقدامات قطر در جهت توسعه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
میانجیگری منطقه ای
میانجیگری، اقدامی بوده که همیشه کار دولت های بزرگ از جمله انگلیس، روسیه، آمریکا و... بوده است. در این حوزه سیاستمداران قطری جا پای قدرت های بزرگ گذاشته اند. میانجیگری بین کشور ها باعث نزدیکی کشور میانجیگر با سایر کشور ها و افزایش روابط در حوزه های مختلف با آن کشور ها می شود. از آن جایی قطر کشور کوچک و کم جمعیت است و توان نظامی پایینی دارد، میانجیگری راهبرد خوبی برای قطر است تا روابط خوبی با سایر کشور ها پیدا کند و مانع تنش شود و از طرفی حامی و پشتیبان پیدا کند. از میانجیگری های قطر می توان به میانجیگری بین: طالبان-آمریکا ، ایران-آمریکا ، فلسطین-اسرائیل ، حماس-فتح ، حوثی ها-دولت مرکزی و موارد دیگر اشاره کرد.
اقدامات نظامی
در هر صورت قطر یک کشور کوچک و کم جمعیت است و این ضعف را تنها می توان با اقداماتی تسکین داد. از طرفی مسطح بودن قطر دردی مضاعف برای دولت است. قطر در حوزه نظامی حداکثر تلاش خود را کرده است و توانسته با بودجه ای 11 میلیار دلاری(2021) ارتشی 66 هزار و پانصد نفری ایجاد کند. قطر هزینه زیادی برای تجهیز ارتش با تسلیحات پیشرفتۀ عمدتا غربی کرده است. با این حال ضعف نظامی قطر باقیست؛ از این رو قطر اقداماتی در جهت بهبود این وضعیت کرده است. از جمله واگذاری دو پایگاه نظامی العدید و السیلیه به آمریکا و پایگاه نظامی طارق بن زیاد به ترکیه است. اقدام دیگر قطر حضور فعال در ائتلاف های نظامی جهت تقویت روابط خود با کشور های درارای قدرت است. از جمله ائتلاف ضد داعش به رهبری آمریکا و ائتلاف ضد حوثی ها به رهبری عربستان و ائتلاف نظامی اسلامی است. همچنین حضور فعال در سازمان ها و اتحادیه های منطقه ای: سازمان همکاری های اسلامی، اتحادیه عرب، شورای اتحادیه اقتصادی عرب و شورای همکاری خلیج فارس. گام دیگر قطر در این زمینه، همانطور که گفته شد میانجیگری بین گروه ها و کشور های منطقه است. این امر روابط پایداری بین قطر و سایر کشور ها و گروه ها ایجاد می کند.
قطر بازیگر مهم اقتصادی
قطر سومین دارندۀ بزرگ ذخایر گاز جهان پس از روسیه و همچنین دارندۀ حدود 2 درصد از ذخایر نفت جهان است. که با توجه مساحت و جمعیت کم این کشور درآمد سرانه بالایی برای این کشور رقم زده است. تمرکز قطر بر سرمایه گذاری در حوزه گاز باعث شد قطر در سال 2008 وارد ده تولید کننده برتر گاز با تولید 78 میلیارد متر مکعب شود. ( در آن زمان ایران با تولید 128 میلیارد متر مکعب رتبه چهارم را داشت) در سال 2021 با 170 میلیارد مترمکعب تولید رتبه ششم تولید گاز را در جهان بدست آورد. (در این سال ایران با 239 میلیارد متر مکعب رتبه سوم را داشت) سیاست مداران قطری با آگاهی از اتمام پذیری نفت و گاز دست به اقداماتی برای درآمد پایدار زده اند. قطر و تاجران قطری از بازیگران مهم اقتصاد جهان به شمار می روند.
برای نشان دادن این مسئله می توان بر مالکیت 17 درصدی فولکس واگن، سهامداری عمده بانک کردیت سوئیس، ماکیت 10 درصدی بازار سهام لندن، مالکیت باشگاه پاری سن ژرمن و موارد بسیار دیگر توسط شرکت های قطری اشاره کرد. اقدام دیگر قطر ایجاد فضای مناسب با ایجاد زیرساخت و مالیات پایین در جهت جذب سرمایه گذار خارجی بوده است. درواقع این اقدام باعث درآمد پایدار برای قطر حتی پس از پایان نفت و گاز می شود. این اقدامات در نهایت باعث شده تولید ناخالص قطر از سال 2000 که 17 میلیارد دلار بوده به رقم 177 میلیارد دلار در سال 2021 برسد. تحول اقتصادی را در بین مردم قطر نیز می توان احساس کرد: امید به زندگی از سال 2000 که 77بوده به 80 در سال 2020 رسیده و میزان مهاجرت از 914 هزار نفر در 2007 به 200 هزار نفر در سال 2017 رسیده. همچنین تورم قطر در سال 2021 2.3 درصد بوده و به طور میانگین از سال 2000 تا 2021 4 درصد بوده.
استقلال در رسانه
قطر از حوزه اذهان مردمی غافل نبوده ودر سال 1996 شبکه الجزیره را ایجاد کرد. این شبکه با ادعای مستقل بودن بیننده های زیادی را در جهان عرب به خود جذب کرده است. این شبکه با پوشش تحولات جریان های مختلف اسلامی که تا آن موقع مورد سانسور غرب قرار می گرفت در جهت مستقل جلوه داده شدن گام برداشت. سیاست قطر حمایت از اسلام سیاسی است. از این رو این شبکه تحولات گروه ها و کشور هایی همچون حماس، طالبان، اخوان المسلمین، ایران، احزاب طرفدار اسلام سیاسی در کشور های مختلف و... را مورد پوشش ویژه قرار می دهد. در سال 2006 الجزیره گامی فراتر گذاشت و شبکه الجزیره انگلیسی را ایجاد کرد. با این اقدام الجزیره به یکی از تاثیر گذارترین رسانه های جهان تبدیل شد که اخباری را که سایر رسانه ها منتشر نمی کنند را رسانه ای می کند. عدم سانسور اخبار باعث تعطیلی دفاتر این رسانه در برخی از کشور ها شده است.
قطر ایرلاین
در عصر مدرن، تقویت قدرت کشور ها متکی به راهبرد جغرافیایی آن هاست. کشوری که بتواند با یک راهبرد ترکیبی در زمین ، دریا و آسمان پیشتاز باشد، مطمعنا قدرت چشمگیری خواهد داشت. در امروز آسمان یکی از راه های دور زدن موانع جغرافیایی و سیاست های دولت های متخاصم است. کشور قطر از طریق زمین موقعیت مناسبی برای ارتباط با سایر کشور ها ندارد. از یک طرف فقط با عربستان سعودی هم مرز است و از سویی دیگر، با بیابان های طولانی مواجه است. این مسئله یک ضعف ژئوپلتیک برای قطر محسوب می شود. قطر این ضعف را در بحران دیپلماتیک سال 2017 این کشور به خوبی لمس کرد و اگر کمک ها ایران و ترکیه از دریا نبود ممکن بود در برابر عربستان تسلیم شود. در بحث دریا قطر فقط به خلیج فارس راه دارد. قطر برای مراودات خود دریایی خود باید از جزایر سه گانه و تنگه هرمز که تحت کنترل ایران است باید عبور کند. در نگاه بلند مدت ممکن است شرایط به همین منوال نباشد و روابط ایران و قطر تیره شود. به همین منظور راه خروج قطر از این انزوا، آسمان است. از این رو قطر، قطر ایرلاین را تاسیس کرد و توسعه داد طوری که در سال 2021 بعد از فدکس اکسپرس آمریکا، قطر ایرلاین بیشترین حمل بار هوایی جهان را انجام داده و در سال 2019 به 78 کشور جهان پرواز فعال داشته. هم اکنون این ایرلاین 245 هواپیمای درحال ارائه خدمت و 145 هواپیما در دست ساخت دارد. این شرکت علاوه براینکه یک پدافند غیرعامل است، یک درآمد پایدار برای قطر حساب می شود. امروزه این شرکت از ضعف صنعت حمل و نقل هوایی ایران استفاده کرده و بخشی از حمل نقل ایران را انجام می دهد و درآمد قابل توجهی از این طریق بدست می آورد.
جام جهانی قطر
قطر از محل فروش نفت و گاز به اندازه کافی درآمد دارد. پس نمی توان گفت که قطر برای کسب درآمد، متقاضی برگزاری جام جهانی شده است. درواقع قطر به دنبال موقعیتی معادل موقعیتی که دبی و ابوظبی بدست آورده اند است. اما سیاست حمایت از اسلام سیاسی توسط قطر – یعنی برخلاف سیاست لیبرال امارات – باعث بروز واکنش ها و تنش هایی برای این کشور شده است. از جمله بحران دیپلماتیک 2017 قطر. حمایت از طالبان و اخوان المسلمین باعث نگرانی هایی برای سرمایه گذار های خارجی شده است. نرخ سرمایه گذاری در قطر از سال 2010 از 8.3 درصد سیر نزولی به خود گرفته و حتی در سه سال اخیر منفی شده است. برگزاری جام جهانی فرصتی را برای قطرفراهم می کند که کشور خود را به جهانیان نشان دهد تا سرمایه گذار خارجی جذب کند. برگزاری جام جهانی علاوه بر جذب سرمایه گذار خارجی، باعث رونق صنعت توریست در قطر می شود.
قطر ابتدا زیرساخت یک کشور توسعه یافته را فراهم کرد؛ سپس با برگزاری جام جهانی در سال 2022 می خواهد خود را به منصه ظهور بگزارد تا با جذب سرمایه گذار خارجی و به رونق افتادن صنعت توریست در این کشور، خود را از یک کشور صرفا خام فروش به یک کشور توسعه یافته تبدیل کند.
گزارش از فرشید محمدی مجد
