به گزارش سرویس صنفی و آموزشی «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ سنجش تولیدات علمی در سطوح مختلف، یکی از مهمترین ابزارها برای ترسیم نقشه راه و سیاستگذاریهای پژوهشی است که بر اساس واقعیت موجود شکل میگیرد، برای سنجش تولیدات علمی نیز پایگاههای معتبر استنادی نظیر وب آو ساینس، اسکوپوس و آی اس سی ایجاد شدهاند.
نقشه راه علمی و پژوهشی ایران
حجت الاسلام والمسلمین دکتر رضا غلامی، رییس پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی وزارت علوم، درباره موقعیت علمی کشور اظهار داشتند: در حال حاضر کشور چین با انتشار یک میلیون مقاله جایگاه برتر علمی در جهان را دارد در ایران هم یک هزار و ۴۹۰ نشریه داریم که ۷۲۷ نشریه ویژه حوزه علوم انسانی در جهان است. تقویت و توسعه نظام ارجاعدهی و استنادات علمی و فناوری کشور، توسعه مجلات ایران و فارسی نمایه شده در پایگاههای بینالمللی در راستای تحقق مرجعیت علمی و گسترش زبان فارسی از اهداف پروژه مرجعیت علمی است.
در این میان ۱۰۱ مجله نمایه شده در پایگاه علمی اسکوپوس در طول ۲۰ سال تا ابتدای دولت سیزدهم ثبت شده که تعداد ۳۴ مجله در این دولت به آنها اضافه شده است. اسکوپوس یک پایگاه اطلاعاتی بهروز است که از طریق آن میتوان دید که در دنیای علم و پژوهش چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است و با شفافیت بیشتری به تحقیق پرداخت.
12 توصیه رییس پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی وزارت علوم برای جهش علمی در نظام آموزش عالی و نظام پژوهش و نوآوری:
• گفتمان پیشرفت همه جانبه علم و فناوری باید زنده نگاه داشته شود. گفتمانها نه فقط جریان ساز هستند بلکه به صورت پنهان، نقش مدیریتی نیز دارند. باید قبول کرد که گفتمان پیشرفت علمی که با عنوان جنش نرم افزاری یا نهضت تولید علم از آن تعبیر میشود، طی ۱۰ سال اخیر کم رمق شده است.
بر کسی پوشیده نیست که دانشگاهها، پژوهشگاهها، مراکز فناوری رسانه ملی و گروههای مرجع در صیانت از این گفتمان کم کاری کردهاند. به همین دلیل است که به نظر میرسد، امروز مهمترین اقدام برای شکل گیری جهش علمی، رونقدهی مجدد به گفتمان پیشرفت علم و فناوری است.
• نکته دوم اینکه هر میزان رشد علم و فناوری در زندگی مردم ملموس باشد، احساس خوشی و امید به آینده در میان مردم بوجود آورده و همین امر، زمینه رشد علم و فناوری را بیشتر میکند. نباید همراهی اکثریت مردم را با جریان پیشرفت علم و فناوری دست کم بگیریم. زمانی رشد علم و فناوری به سکه رایج تبدیل میشود که مردم در اثر چشیدن طعم شیرین پیشرفت علم و فناوری، به پشتوانه اصلی پیشرفت علم و فناوری تبدیل شوند.
طی سالهای اخیر و با هدف مقابله با تحریمها، پیشرفتهای علمی و فناوری حضور بیشتری در متن زندگی مردم پیدا کرده است اما مطالعات میدانی نشان میدهد که این میزان حضور از منظر عموم مردم، اصلاً کافی نیست.
• سومین نکته لازمه اثربخشی پیشرفتهای علمی و فناوری، ورود این پیشرفتها در زنجیره صنایع بزرگ و کوچک میباشد. ما در پیوند پیشرفت علمی، به چند صنعت مهم به ویژه صنعت دفاعی توفیقات خوبی داشته ایم اما این میزان ورود، به هیچ وجه کافی نیست و کشور ما را بواسطه رشد علمی به یک کشور پیشرفته تبدیل نمیکند.
نمونه بارز این مدعا روسیه است که به رغم آنکه از جهت دفاعی و یا بعضی صنایع دیگر مانند هوا- فضا و غیره درجه یک محسوب میشود، از جهت اقتصادی جزو کشورهای وابسته و امروز در اثر تحریمهای غرب، جزو کشورهای گرفتار است. ما باید رشد علم و فناوری را به همه صنایع خصوصاً صنابع بزرگ پیوند بزنیم. در حال حاضر، افزایش شرکتهای دانش بنیان خوشحال کننده است اما عمده این شرکتها، هنوز سهمی در صنایع بزرگ و کلیدی کشور ندارند.
• رشد علم و فناوری به روش گلخانهای پیشرفت علم و فناوری و نوآوریهای بزرگ را محدود میکند حتی مسالهمندی، که مقدمه تولید ایده و نوآوری است، در بستر طبیعی باید رخ بدهد. این روشها باید محدود و در عرصههای خاص و استراتژیک باشد. اگر میخواهیم به جهش مجدد علمی برسیم، باید رشد علمی، به روح حاکم در نظامات آموزشی و پژوهشی کشور تبدیل شود.
• بخش مهمی از ظرفیتهای علمی ما هدر میرود. در یک محاسبه ساده، از مجموعه سرمایه گذاریهای کشور و از مجموع ظرفیتهای بالفعلی که داریم، خروجی به مراتب بیشتری میتوان انتظار داشت. بدون اغراق، من معتقدم ظرفیت ما در خیلی عرصهها بیش از این چیزی است که تا الان به آن دست یافتهایم و ضعف مدیریت یا ناشیگریها موجب شده که بخشی از ظرفیتها هدر برود.
• روندهای حاکم بر نظام آموزش و پژوهش کشور کهنه و کمکارا است و ظرفیتهای نوآوری را به شدت تضعیف کرده است. رهبر انقلاب همزمان با ضروری خواندن تحول بنیادین در آموزش و پرورش، لزوم تحول بنیادین در نظام آموزش عالی را هم تصریح کردند اما وزارت علوم و وزارت بهداشت به بهانه اینکه تدوین نقشه جامع علمی کشور، همان تحول در آموزش عالی است، زیر بار این تحول نرفتند و شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز در پیگیری این مطالبه مهم کوتاهی کرد.
چرخه نوآوری در کشور ما کامل، قوی و روان نیست
• چرخه نوآوری یک فرایند پیوسته و سیستماتیک است با حلقات گوناگون شامل، تولید ایده یا کشف، ارزیابی و اعتبار سنجی، ثبت، خدمات رسانی و تجاری سازی که هر یک از این حلقات به حلقات جزئیتر تقسیم میشود. در یک چرخه نوآوری، ممکن است صدها حلقه جرئی وجود داشته باشد.
ما حلقات مفقوده زیادی داریم که بعضی حلقات معیوب هستند یا به همدیگر اتصال ندارند و لذا در چرخه اختلال بوجود آورده اند. چه در مرحله نوآوری، چه در مرحله اعتبارسنجی و چه در مرحله خدمات رسانی و تجازی سازی.
• حضور و مشارکت کشور ما در جریان جهانی علم را کافی نیست. این تصور که ما میتوانیم در یک جزیره به مرزهای علمی تقرب پیدا کنیم و حتی فراتر از آن به جایگاه پیشتازی در جهان دست پیدا کنیم، یک تصور خام و نادرست است. بهترین راه برای مشارکت در جریان جهانی علم و نفع بردن از آن در مسیر پیشرفت علمی، در کنار حضور در پروژههای علمی چند ملیتی، تأسیس پروژههای بزرگ مشترک با عضویت مراکز تحقیقاتی درجه یک و استادان و دانشمندان بزرگ دنیاست.
استفاده ما از دانشمندان ایرانی خارج از کشور، بسیار اندک است
• باید قبول کنیم که در برابر پدیده مهاجرت منفعل هستیم. باید مهاجرت را به دو قسم مهاجرت سفید و مهاجرت سیاه تقسیم کنیم. مهاجرت سفید، مهاجرتی است که فرد برای کسب علم و بهره مندی از موقعیت بهره گیری از امکانات پیشرفتهتر برای نوآوری مهاجرت میکند اما قلبش با کشور است لذا حتی اگر هم برنگردد، در همان خارج از کشور، به طرق گوناگون از جمله عضویت در پروژههای بزرگ ملی، به کشورش خدمات بزرگ ارائه میکند. باید بدون افتادن در دام سیاستزدگی، باشگاههایی برای همکاری دانشمندان ایرانی خارج از کشور با دانشمندان داخلی ایجاد کنیم.
• حوزه انسانی در مسیر رشد و پیشرفت نیست. هرچند کل علوم بنیادی من جمله علوم پایه در ضعف قرار دارد. در خصوص علوم انسانی، بر خلاف تصورات ناپخته، علوم انسانی است که با کمک عقلانیت دینی، مسیر تبدیل علم و فناوری به خوشی، به رفاه و به قدرت و از همه مهمتر، به سعادت را مهیا میکند.
حکمرانی یک امر پساعلمی محسوب میشود. یعنی حکمرانی به علم تکیه دارد، حتی به عقلانیت عملی که منبع صدور هنجارهاست تکیه دارد، اما خودش یک فناوری نرم است. حکمرانی خودش علم نیست هرچند علم درباره آن صحبت میکند. ما هنوز این فناوری را به درستی درک نکرده ایم و طبیعی است که چندان هم از مزیتهای آن برخوردار نیستیم. نظام حکمرانی، نظامی است که قدرت تبدیل سیاستهای کلی به سیاستهای جزئی و تهیه نقشه راه و از همه مهمتر، اجرایی سازی نقشه راه با کاربست انواع ظرفیتهای سخت افزاری و نرم افزاری و ساختارها را دارد.
کمبود بودجه پژوهشی کشور
• بودجه پژوهش کشور نه فقط باید بر اساس میزانی که سیاستهای کلی نظام تعیین کرده است، کامل اختصاص پیدا کند و به موقع پرداخت شود، بلکه باید درست و منطقی و بر حسب نقشه جامع علمی توزیع شود. کمبود بودجه یا عدم توزیع معقول، اشکال بزرگی است که بخشی از آن، به فقدان باور به پیشرفت علمی در میان مسئولان ارشد دولت و مجلس برمی گردد، و بخشی از آن، به تزیینی و تشریفاتی دیدن پیشرفت علمی و فناوری برمی گردد. من مشکلات مالی کشور در سالهای گذشته را درک میکنم، اما مشکل بودجه پژوهش را باید در جاهای دیگر جستجو کرد.
گزارش از عرفان عباسی
