قارچ‌های دارویی: گنجینه‌ای از طبیعت برای سلامتی

به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ در طول تاریخ، جنگل‌ها منبعی ارزشمند از مواد غذایی و گیاهان دارویی برای انسان بوده‌اند. از گذشته‌های دور، حکیمان طب سنتی با جست‌وجو در دل طبیعت، به خواص درمانی قارچ‌ها پی بردند. مردمان شرق آسیا، به‌ویژه چینی‌ها و ژاپنی‌ها، پیشگامان استفاده از قارچ‌های دارویی مانند گانودرما لوسیدوم، شیتاکه و یال شیر بوده‌اند؛ قارچ‌هایی که هزاران سال در درمان‌های طبیعی کاربرد داشته‌اند.

امروزه نیز روش درمانی نوینی به نام مایکوتراپی (Mycotherapy) یا قارچ‌درمانی، در کشورهایی مانند چین و ژاپن رواج یافته است. این قارچ‌ها که در بستر طبیعی جنگل‌ها و در هوایی پاک رشد می‌کنند، سرشار از ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات مفید برای بدن هستند و نقشی مؤثر در ارتقاء سلامت انسان ایفا می‌کنند. در این مقاله میخواهیم شما را با این قارچ‌ها آشنا کنیم.

1.قارچ گانودرما (Ganoderma lucidum)

قارچ گانودرما لوسیدوم که با نام‌هایی مانند «ریشی» و «قارچ جاودانگی» نیز شناخته می‌شود، طعمی تلخ دارد و بیشتر برای مصارف دارویی کاربرد دارد تا آشپزی. این قارچ که از قلیایی‌ترین مواد غذایی جهان است، ارزش تغذیه‌ای بالایی دارد و سابقه استفاده از آن در طب سنتی چین به بیش از ۲۰۰۰ سال بازمی‌گردد. نوع قرمز آن رایج‌ترین گونه مورد استفاده است. گانودرما به‌طور طبیعی روی چوب‌های پوسیده درختان پهن‌برگ مانند بلوط، افرا، اقاقیا و صنوبر رشد می‌کند و امروزه کشت مصنوعی آن روی کنده‌های چوب یا خاک‌اره نیز مرسوم شده است.

ترکیبات و مواد مغذی گانودرما

گانودرما بیش از ۴۰۰ ترکیب فعال زیستی دارد، از جمله: تری‌ترپن‌ها، پلی‌ساکاریدها، نوکلئوتیدها، آلکالوئیدها، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب، استروئیدها و ترکیبات فنلی. این قارچ سرشار از آنتی‌اکسیدان‌هاست و حاوی مواد معدنی ارزشمندی چون آهن، روی، فسفر و پتاسیم است. بتاگلوکان‌ها، که در ساقه و کلاهک آن وجود دارند، نقشی کلیدی در تقویت سیستم ایمنی دارند.

خواص و فواید مهم قارچ گانودرما

• تقویت سیستم ایمنی: تنظیم عملکرد گلبول‌های سفید، مقابله با عفونت‌ها و کاهش عوارض شیمی‌درمانی و پرتودرمانی.
• ضد سرطان: جلوگیری از تکثیر سلول‌های سرطانی و کمک به کاهش اندازه تومورها.
• کنترل قند خون: کمک به بهبود سطح انسولین و متابولیسم گلوکز در افراد دیابتی.
• سلامت قلب و عروق: کاهش کلسترول بد، بهبود گردش خون و پیشگیری از لخته شدن خون.
• حفاظت از کبد: درمان کبد چرب و سیروز، کمک به پاکسازی سموم و تقویت سلامت کبد.
• تقویت سلامت روان: بهبود کیفیت خواب، کاهش اضطراب، خستگی و افسردگی.
• ضد پیری و مراقبت پوستی: کمک به ترمیم پوست، تسکین مشکلاتی چون اگزما و پسوریازیس.
• کاهش التهاب: مؤثر در کاهش دردهای مزمن و التهاب مفاصل.
• سلامت پروستات: کمک به بهبود علائم بزرگی خوش‌خیم پروستات.
• تقویت باروری: افزایش کیفیت اسپرم و بهبود عملکرد تخمدان‌ها.

نحوه مصرف و نکات احتیاطی

گانودرما به صورت خشک‌شده و آسیاب‌شده مصرف می‌شود (دمنوش یا عصاره). مصرف آن به‌صورت خام یا همراه با قند توصیه نمی‌شود. دوز معمول روزانه بین ۱ تا ۳ گرم (۲ گرم ایده‌آل) است، اما بسته به وضعیت بدنی افراد ممکن است تغییر کند.

موارد منع مصرف قارچ گانودرما:

زنان باردار و شیرده، کودکان زیر ۱۲ سال، مصرف‌کنندگان داروهای کورتونی، سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا رقیق‌کننده خون (مانند وارفارین و آسپرین) نباید آن را مصرف کنند. افرادی که داروی فشار خون مصرف می‌کنند، باید با احتیاط از آن استفاده کنند. مشاوره با پزشک پیش از مصرف توصیه می‌شود.

۲.قارچ شیتاکه (Shiitake Mushroom)

قارچ شیتاکه با طعمی غنی، خاکی و مایل به گوشت، یکی از پرطرفدارترین قارچ‌های خوراکی در جهان به‌شمار می‌رود. کلاهک این قارچ بین ۲ تا ۵ اینچ قطر دارد و رنگ آن از قهوه‌ای روشن تا شکلاتی تیره متغیر است که در تضاد با بخش زیرین کرم‌رنگ آن، ظاهری زیبا ایجاد می‌کند. شیتاکه نیز مانند گانودرما، بومی شرق آسیاست و حدود ۸۳ درصد تولید آن در ژاپن صورت می‌گیرد، هرچند در کشورهایی مانند ایالات متحده، کانادا، چین و سنگاپور نیز کشت می‌شود.

ترکیبات و مواد مغذی شیتاکه

قارچ شیتاکه منبعی غنی از ویتامین‌ها و مواد معدنی کلیدی است:

ویتامین‌ها: ویتامین D، تیامین (B1)، ریبوفلاوین (B2)، نیاسین (B3)، ویتامین B6 و فولات (B9) و ویتامین B5.

مواد معدنی: مس، سلنیوم، پتاسیم، منگنز، منیزیم، آهن و فسفر.

ارزش تغذیه‌ای (در نصف فنجان قارچ شیتاکه خام):

۳۴ کالری، ۲.۵ گرم پروتئین، ۰.۵ گرم چربی، ۷ گرم کربوهیدرات، ۳ گرم فیبر و ۲ گرم شکر. همچنین فاقد کلسترول و دارای میزان بسیار کم سدیم (۰ میلی‌گرم کلسترول، ۹ میلی‌گرم سدیم) است.

خواص و فواید شیتاکه

• تقویت سلامت عمومی: ترکیبات فعال موجود در شیتاکه ممکن است در مقابله با سرطان، تقویت سیستم ایمنی بدن و حفظ سلامت قلب نقش مؤثری داشته باشند.
• کاربردهای سنتی: در طب سنتی چینی، از قارچ شیتاکه برای افزایش طول عمر، ارتقاء سلامت عمومی و بهبود گردش خون استفاده می‌شود.
• خواص ضدسرطان و ضدالتهاب: مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان می‌دهند که برخی ترکیبات زیست‌فعال موجود در شیتاکه می‌توانند خاصیت ضدسرطان و ضدالتهابی داشته باشند. با این حال، برای تأیید قطعی این فواید در انسان، تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.
• کاهش کلسترول و فشار خون: مطالعات انجام‌شده بر روی حیوانات نشان داده‌اند که مصرف شیتاکه می‌تواند موجب کاهش چربی کبد، کاهش پلاک‌های دیواره رگ‌ها، کاهش سطح کلسترول و پیشگیری از افزایش فشار خون شود. البته این نتایج هنوز در مطالعات انسانی به‌طور کامل تأیید نشده‌اند.

نکات مهم

در موارد نادر، برخی افراد ممکن است به مصرف شیتاکه خام حساسیت داشته باشند که علت آن ترکیبی به‌نام لنتینان است. این ترکیب می‌تواند باعث بروز درماتیت پوستی شود.
قارچ شیتاکه را می‌توان به‌صورت تازه، خشک‌شده یا در قالب مکمل‌های غذایی مصرف کرد.

۳. قارچ یال شیر (Lion's Mane Mushroom)

قارچ یال شیر که نام علمی آن Hericium است، به‌دلیل ظاهر منحصربه‌فردش که شبیه ریش سفید یک پیرمرد به نظر می‌رسد، با نام «قارچ ریش سفید» نیز شناخته می‌شود. این قارچ بافتی نرم و دلپذیر دارد و بخش داخلی آن در آشپزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر طعم لذیذ، این قارچ خواص دارویی فراوانی نیز دارد.

قارچ یال شیر به‌طور طبیعی روی تنه‌های پوسیده یا درختان مرده‌ای مانند افرا، بلوط و صنوبر در جنگل‌های هیرکانی شمال ایران، شمال آسیا، اروپا و آمریکای شمالی رشد می‌کند و منبعی غنی از املاح معدنی و ویتامین‌ها به‌شمار می‌رود.

ترکیبات و مواد مغذی یال شیر:

قارچ یال شیر سرشار از مواد معدنی و ویتامین‌های حیاتی است. این قارچ را می‌توان یک داروخانه کامل برای سلامتی و نشاط بدن دانست.

• ویتامین‌ها: ویتامین‌های A، D، E، C و ویتامین‌های گروه B (مانند B1، B2، B3، B5)، که همگی از قوی‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های لازم برای بدن هستند. همچنین دارای ویتامین‌های D2 و D3 است.
• مواد معدنی: کلسیم، پتاسیم، آهن، منیزیم، منگنز، روی و مس که همگی از عناصر اصیل جنگلی به دست می‌آیند.
• سایر ترکیبات: تقریباً ۳۵ درصد حجم قارچ یال شیر را فیبرها، ۲۰ درصد آن را پروتئین‌ها و ۳۵ درصد را کربوهیدرات‌ها تشکیل می‌دهند. این قارچ حاوی اسیدهای آمینه ضروری، ترکیبات زیست‌فعال مهمی مانند اریناسین H (پلی‌ساکاریدها)، بتا-دی-گلوکان (با خواص ضد سرطان در تحقیقات آزمایشگاهی)، ارگوسترول و بتا-سیتوسترول (استرول‌ها) و اسیدهای چرب امگا-۳ است.

خواص و فواید قارچ یال شیر (Lion’s Mane)

• تقویت مغز و پیشگیری از آلزایمر:
  ترکیبات فعال مانند هریسینون و اریناسین به بازسازی سلول‌های مغزی کمک کرده و قدرت حافظه، تمرکز و یادگیری را افزایش می‌دهند. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف پودر خشک‌شده این قارچ می‌تواند در بهبود علائم آلزایمر مؤثر باشد.
• کاهش استرس، اضطراب و افسردگی:
  ویتامین‌های E، D2 و امگا-۳ در کنار آنتی‌اکسیدان‌ها باعث تقویت سیستم عصبی و ترشح هورمون‌های شادی‌بخش می‌شوند.
• ترمیم آسیب‌های عصبی:
  تحقیقات آزمایشگاهی نشان می‌دهند که ترکیبات یال شیر می‌توانند عملکرد سلول‌های عصبی آسیب‌دیده را بازیابی کنند.
• سلامت دستگاه گوارش:
  دارای خواص ضدباکتری و ضدالتهاب است و در مقابله با التهاب‌های معده و باکتری هلیکوباکتر پیلوری مؤثر عمل می‌کند.
• حفظ سلامت قلب و عروق:
  استرول‌ها و امگا-۳ موجود در قارچ به کاهش کلسترول بد و رفع گرفتگی رگ‌ها کمک کرده و از سکته و لخته خون پیشگیری می‌کنند.
• کنترل دیابت:
  با مهار آنزیم آلفاگلوکوزیداز، جذب قند در روده را کاهش داده و سطح قند خون را تنظیم می‌کند.
• کمک به بیماران MS:
  ترکیبات زیست‌فعال یال شیر می‌توانند عملکرد عصبی را در مبتلایان به ام‌اس متعادل سازند.
• خاصیت ضدسرطان:
  به دلیل دارا بودن آنتی‌اکسیدان‌ها و تقویت سیستم ایمنی، از رشد و گسترش تومورها جلوگیری می‌کند.

روش‌های مصرف: قارچ یال شیر را برخلاف برخی قارچ‌ها نمی‌توان به‌صورت خام مصرف کرد. طریقه مصرف آن فقط از طریق پختن است. می‌توان آن را کباب کرده، آب‌پز نمود، سرخ کرد و یا در کنار قهوه (قهوه یال شیر) مصرف کرد که به بالا بردن کارآیی مغز و تمرکز کمک می‌کند.

نتیجه‌گیری

قارچ‌های دارویی مانند گانودرما، شیتاکه و یال شیر گنجینه‌هایی طبیعی هستند که از دیرباز در طب سنتی کشورهای شرقی جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند. این قارچ‌ها با ترکیبات زیست‌فعال، ویتامین‌ها و مواد معدنی غنی خود، می‌توانند به تقویت سیستم ایمنی، مبارزه با سرطان، بهبود سلامت قلب و عروق، کنترل دیابت، حمایت از سلامت مغز و اعصاب، و درمان مشکلات گوارشی کمک شایانی کنند. در مواجهه با چالش‌های سلامتی ناشی از زندگی مدرن و آلودگی‌ها، بهره‌گیری از خواص این قارچ‌های طبیعی و ارگانیک می‌تواند گامی مهم در ارتقای بهداشت جسمی و روحی باشد. با این حال، همانند هر مکمل یا داروی گیاهی، توصیه می‌شود قبل از شروع مصرف، به‌ویژه در صورت داشتن بیماری‌های خاص یا مصرف دارو، با پزشک متخصص مشورت نمایید تا بهترین نتیجه را از این هدیه‌های باارزش طبیعت بگیرید.

منابع:

Iranganoderma.com (مرکز تخصصی پرورش قارچ های دارویی در ایران)

www.healthline.com (مجله علمی بین المللی)