به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ در روزهای اخیر، رونمایی پهپاد جدید آمریکایی «لوکاس» در رسانهها بازتاب گستردهای داشته است؛ پهپادی که با تمام ادعاهای پیشرفته بودن، بیش از هر چیز یادآور کپیبرداری آشکار از پهپاد ایرانی «شاهد ۱۳۶» است. این مسئله، نه تنها یک رویداد تکنولوژیک ساده نیست، بلکه پرده از جایگاه واقعی ایران در عرصه فناوری نظامی برداشته و تصویری متفاوت از قدرت پهپادی این کشور ترسیم میکند.
رونمایی «لوکاس» در حیاط پنتاگون و با حضور وزیر دفاع آمریکا، پیت هگست، خبرساز شد؛ اما نکته کلیدی نه در خود معرفی این پهپاد، بلکه در شباهتهای غیرقابل انکار آن با پهپاد ایرانی شاهد ۱۳۶ است. شرکت اسپکتروورکس آریزونا این پهپاد را طراحی کرده و آن را با ویژگیهایی همچون هزینه پایین، پرتاب از روی کامیون، عملیات شبکهمحور و توانایی انجام حملات به صورت هماهنگ عرضه کرده است. این مشخصات اولیه، بسیار شبیه به پهپاد ایرانی است؛ اما در مقایسه با پهپاد شاهد، نسخه آمریکایی لوکاس با ضعفهایی ملموس روبهرو است.
از لحاظ فنی، لوکاس یک نسخه ضعیفتر
وقتی به جزئیات فنی نگاه میکنیم، تفاوتها کاملاً آشکار میشوند. لوکاس سرعتی حدود نصف شاهد ۱۳۶ دارد، برد عملیاتی آن تنها یکسوم پهپاد ایرانی است و سر جنگی آن نیز به مراتب کمتر است. این تفاوتهای فاحش نشان میدهد که آمریکا نتوانسته فناوری ایرانی را به طور کامل بازسازی کند و در عوض نسخهای اقتصادیتر و محدودتر تولید کرده است. شاید بتوان گفت تلاش برای پایین نگه داشتن هزینه تولید، به کاهش توان عملیاتی منجر شده است؛ امری که نشاندهنده پیچیدگی و نوآوریهای به کار رفته در طراحی پهپاد ایرانی است.
شاهد ۱۳۶، پهپاد انتحاری ایران، با برد بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر و توانایی حمل کلاهک انفجاری قدرتمند، به دلیل طراحی ساده، هزینه تولید پایین (در حدود ۲۰ هزار دلار برای هر واحد) و قابلیتهای کاربردی، به یک ابزار کلیدی در دکترین نظامی ایران تبدیل شده است. این پهپاد، نمونهای از فناوریهای نظامی ساده ولی مؤثر است که توانسته در میدانهای نبرد، به ویژه جنگ اوکراین، عملکردی درخشان داشته باشد. در این جنگ، پهپادهای شاهد ۱۳۶ به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای روسیه در نفوذ به دفاعهای هوایی و وارد کردن خسارات قابل توجه به زیرساختهای اوکراین شناخته میشوند.
اعتراف غیرمستقیم آمریکا به برتری ایران
رونمایی از لوکاس با اشاره مستقیم رسانهها به الهامگیری از پهپادهای ایرانی، بیش از هر چیز یک اعتراف غیررسمی به برتری ایران در عرصه پهپادسازی است. آمریکا که سالها در خط مقدم توسعه فناوریهای نظامی پیشرفته قرار داشته، حالا به تقلید از یک رقیب منطقهای و کشوری که از نظر منابع و تکنولوژی محدودتر است، روی آورده است. این نشاندهنده آن است که فناوریهای ساده، اقتصادی و عملیاتی ایران توانستهاند به سطحی برسند که حتی قدرتهای بزرگ را به بازنگری در استراتژیهایشان وادار کند.
چرا پهپادهای ایرانی چنین جایگاهی یافتهاند؟
برای درک این موفقیت، باید به سه عامل کلیدی توجه کرد:
۱. سادگی در طراحی و مقرونبهصرفه بودن:
ایران توانسته است پهپادهایی طراحی کند که علیرغم سادگی، کارایی بسیار بالایی دارند. این در تضاد کامل با رویکرد کشورهای غربی است که معمولاً به دنبال پهپادهای پیچیده، گرانقیمت و پیشرفته هستند. پهپادهایی مانند MQ-9 Reaper با قیمت حدود ۳۰ میلیون دلار برای هر واحد، در شرایطی که شاهد ۱۳۶ تنها ۲۰ هزار دلار هزینه دارد، به سادگی قابلیت تولید انبوه و در اختیار داشتن گسترده این ابزار در جنگ را ندارند. این تفاوت هزینهای، به ایران امکان داده است با سرمایه کم، ناوگان بزرگی از پهپادهای مؤثر تولید کند.
۲. مهندسی معکوس و بومیسازی:
ایران با بهرهگیری از فناوری مهندسی معکوس، توانسته دانش فنی موجود را به نفع خود تغییر دهد. نمونه بارز این موضوع، پهپاد آمریکایی RQ-170 است که در سال ۲۰۱۱ به زمین نشست و به دست ایران افتاد. این رویداد نقطه عطفی در توسعه پهپادهای ایرانی بود که منجر به ساخت نمونههای پیشرفتهای مانند شاهد ۱۷۱ و صاعقه شد. این حرکت، به خوبی توانایی ایران در تبدیل تهدیدات به فرصتهای فناوری را نشان میدهد.
۳. دکترین جنگ نامتقارن:
ایران با استراتژی جنگ نامتقارن، پهپادها را به ابزاری ایدهآل تبدیل کرده است تا در برابر نیروهای متعارف دشمن به شکلی مؤثر مقابله کند. این دکترین به ایران اجازه داده است حتی با منابع محدود، تأثیرات استراتژیکی بزرگ در منطقه و فراتر از آن ایجاد کند؛ بهویژه در شرایطی که کشورهای رقیب عمدتاً به تجهیزات پیچیده و پرهزینه متکی هستند.
تجربه تاریخی؛ زمینهساز قدرت پهپادی امروز
این برتری پهپادی ایران، ریشه در تاریخ و تجربه دارد. در جریان هشت سال دفاع مقدس، ایران با توسعه پهپادهای اولیه مانند مهاجر ۱ و ابابیل ۱ توانست در حوزه شناسایی و اطلاعات نظامی عملکرد قابل توجهی داشته باشد. این پهپادهای ابتدایی که در شرایط تحریم و محدودیتهای گسترده ساخته شدند، نمونهای از اراده ایران برای بهرهگیری از فناوریهای نوین در شرایط سخت بودند. در سال ۲۰۰۶، حزبالله لبنان، با استفاده از پهپاد مهاجر ۴ توانست برای نخستین بار پهپاد خود را بر فراز آسمان فلسطین اشغالی به پرواز درآورد؛ موفقیتی که بازتابدهنده بلوغ فنی در ساخت و بهکارگیری پهپاد بود.
آینده جنگها و محوریت پهپادها
تجارب اخیر در میدان جنگهای مختلف نشان میدهد که پهپادها نقشی روزافزون در نبردهای قرن ۲۱ دارند. جنگ قرهباغ در سال ۲۰۲۰ که پهپادهای «بیرقدار» ترکیهای به موفقیتهای چشمگیری دست یافتند، گرچه هزینه بالای این پهپادها (حدود ۵ میلیون دلار برای هر واحد) محدودیتهایی ایجاد کرد، اما نشان داد که جنگهای آینده به شدت وابسته به فناوری پهپادی خواهند بود. در جنگهای هند و پاکستان نیز، استفاده از پهپادهای شناسایی و تهاجمی افزایش یافته است، اما فقدان فناوریهای کمهزینه و گسترده مانند شاهد ۱۳۶ محدودیتهایی ایجاد کرده است.
در جنگ اوکراین، پهپادهای ایرانی شاهد ۱۳۶ به دلیل ویژگیهای منحصربهفردی همچون برد طولانی، هزینه پایین، و قابلیت نفوذ به سامانههای دفاع هوایی، نقش محوری در عملیات روسیه بازی کردند. این پهپادها با پرواز در ارتفاع پایین و طراحی که تشخیص آنها توسط رادارهای پیشرفته دشوار است، خسارات قابل توجهی به زیرساختهای اوکراین وارد آوردند و توجه جهان را جلب کردند.
فناوری، نوآوری و توسعه؛ رمز موفقیت ایران
ایران امروز یکی از متنوعترین ناوگانهای پهپادی منطقه را در اختیار دارد که شامل پهپادهای بومی متعددی مانند کرار، فطرس و شاهد است. همچنین پهپادهایی که با مهندسی معکوس از نمونههای خارجی ساخته شدهاند، همچون یاسر که از پهپاد ScanEagle آمریکایی الهام گرفته شده، نشان از تنوع و گستردگی این فناوری دارد.
علاوه بر این، توسعه فناوریهای جنگ الکترونیک، از جمله سامانههای اخلالگر راداری و مخابراتی که در پهپادهای ایرانی به کار رفته، قدرت مقابله با سیستمهای دفاع هوایی مدرن را افزایش داده است. همچنین تمرکز بر پهپادهایی با توانایی حمل موشکهای هدایتشونده و سرعت بالای پرواز (۸۰۰ تا ۹۰۰ کیلومتر در ساعت)، گواه پیشرفتهای فنی و عملیاتی در این حوزه است.
ایران به بازیگر محوری جنگهای آینده تبدیل شده است
در پایان باید گفت که برتری ایران در حوزه پهپادی محصول ترکیبی از نوآوری، استراتژی جنگ نامتقارن و بهرهبرداری هوشمندانه از منابع محدود است. موفقیتهای تاریخی و عملکرد درخشان پهپادهای ایرانی در اوکراین، ایران را به عنوان قدرتی شناختهشده و تأثیرگذار در عرصه پهپادی معرفی کرده است.
کپیبرداری آمریکا از فناوری ایرانی، اعترافی به این واقعیت است که ایران نه تنها در خط مقدم فناوری نظامی حرکت میکند، بلکه توانسته است رقبای قدرتمند جهانی را به بازنگری در استراتژیهای خود وادارد. جنگهای آینده، همانطور که تحلیلگران برجستهای همچون فارن افرز پیشبینی کردهاند، بیش از پیش به فناوریهای پهپادی وابسته خواهند بود و ایران با تکیه بر تولید انبوه، نوآوری و تجربه عملیاتی، در این میدان پیشتاز باقی خواهد ماند.
گزارش از امیر صفره
