به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ کتاب «اصلاحات ارضی» نوشته سیده لیلا موسوی (۱۰۶ صفحه) روایتی مستند از یکی از پرحاشیهترین طرحهای سیاسی و اقتصادی تاریخ معاصر ایران است؛ کاری که با شعار حمایت از دهقانان و توسعه کشاورزی آغاز شد اما در عمل جز نابودی کشاورزی، وابستگی اقتصادی و گشودن بازار ایران به روی کالاهای غربی نتیجهای در پی نداشت.
به روایت نویسنده، اصلاحات ارضی نه برنامهای بومی و کارشناسیشده که محصول فشارهای خارجی بود. آمریکا در دوران جنگ سرد، برای جلوگیری از نفوذ شوروی و مهار انقلابهای دهقانی، طرح اصلاحات اجتماعی در کشورهای جهان سوم را پیش برد. ایران بهعنوان متحد استراتژیک واشنگتن به آزمایشگاه این سیاست بدل شد. کندی و مشاورانش با نظریههایی مانند «نوسازی روستو» شاه را تحت فشار گذاشتند تا ساختار زمینداری سنتی ایران را در هم بشکند و همزمان بازار تازهای برای کالاهای مصرفی غرب گشوده شود.
از سوی دیگر، محمدرضا پهلوی نیز اصلاحات ارضی را فرصتی دید تا پایگاه اجتماعی اربابان و زمینداران بزرگ را تضعیف کرده و نفوذ سیاسی خود را در روستاها گسترش دهد. اما آمارها نشان میداد حتی پیش از اصلاحات، تنها حدود ۲۱ درصد از زمینهای ایران قابلیت کشاورزی داشت و نبود آبیاری مدرن و تجهیزات کافی مانع توسعه بود. در چنین شرایطی، اجرای شتابزده اصلاحات بدون مطالعه دقیق، سرنوشت کشاورزی ایران را بیش از پیش تضعیف کرد.
کتاب موسوی با بررسی اسناد، دادههای آماری و شرایط بینالمللی، نشان میدهد که اصلاحات ارضی بیش از آنکه تلاشی برای بهبود معیشت روستاییان باشد، ابزاری سیاسی برای تحکیم سلطنت و تحقق اهداف آمریکا بود. «اصلاحات ارضی» نه تنها تاریخ یک برنامه اقتصادی، بلکه روایت وابستگی و تجربهای تلخ است که پیامدهایش هنوز در حافظه جمعی ایران باقی است.
گزارش از محمد صادق عباسی
