به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ شامگاه دوشنبه، پایگاه خبری آمریکایی آکسیوس گزارشی منتشر کرد که در کمتر از چند ساعت، صدر اخبار رسانههای جهانی را به خود اختصاص داد. گزارش، روایتی از یکی از حساسترین و پرابهامترین رخدادهای دیپلماتیک سالهای اخیر در غرب آسیا ارائه میداد: اطلاع مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، از تصمیم اسرائیل برای حمله به دوحه، پایتخت قطر.
این حمله که با هدف ترور رهبران حماس طراحی شده بود، نهتنها پیامدهای نظامی داشت، بلکه موجی از تنشهای دیپلماتیک و شکافهای استراتژیک را آشکار ساخت. از همان ابتدا روشن شد که ماجرا صرفاً به یک عملیات نظامی محدود نمیشود، بلکه بحران عمیقتری در مثلث آمریکا، اسرائیل و قطر را نمایان کرده است.
روایت آکسیوس؛ تماس نتانیاهو و رضایت ترامپ
به روایت آکسیوس، ماجرا از تماسی آغاز شد که صبح روز حمله، ساعت ۸ به وقت واشنگتن برقرار شد. در این تماس، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، شخصاً با ترامپ گفتوگو کرد و او را از برنامه بمباران جلسهای از رهبران حماس در دوحه آگاه ساخت. تنها ۴۳ دقیقه بعد، انفجارهایی در پایتخت قطر رخ داد. در نتیجه این حمله، پنج عضو حماس و یک افسر امنیتی قطری کشته شدند، اما رهبران ارشد حماس جان به در بردند.
منابع اسرائیلی که با آکسیوس گفتوگو کردهاند تأکید دارند ترامپ مخالفتی نکرده و اگر میخواست میتوانست دستور توقف عملیات را صادر کند. آنها روایت کاخ سفید را که میگوید «رئیسجمهور فقط پس از پرواز جنگندهها مطلع شده» رد میکنند. از نگاه این مقامات، سکوت ترامپ خود نوعی «موافقت ضمنی» بود.
تضاد با روایت رسمی واشنگتن
کاخ سفید اما نسخهای دیگر از داستان ارائه داده است. به گفته سخنگوی آن، ترامپ تنها پس از برخاستن جنگندهها در جریان قرار گرفت و حتی تلاش کرد از طریق سفیر ویژهاش، استیو ویتکاف، به قطر هشدار دهد. اما دوحه این ادعا را «کاملاً ساختگی» دانست و تأکید کرد هیچ هشدار جدیای دریافت نکرده است.
این تضاد، بیش از آنکه صرفاً اختلافی در روایت باشد، نشانگر بحرانی در اعتماد متقابل است. در جهان دیپلماسی، زمانبندی دقیق اطلاعرسانی اهمیت حیاتی دارد و اگر ادعای اسرائیل درباره تماس مستقیم نتانیاهو با ترامپ درست باشد، معنایش چیزی جز مشارکت غیرمستقیم واشنگتن در حمله به خاک قطر نخواهد بود.
روایت رسانهها؛ آگاهی دیرهنگام یا همدستی؟
پیش از گزارش آکسیوس، رسانههای متعددی از ۹ تا ۱۴ سپتامبر به این موضوع پرداخته بودند. الجزیره از قول مقامات قطری اعلام کرد روایت کاخ سفید درباره هشدار قبل از حمله «دروغ محض» است. سیانان نوشت ترامپ «کمی پیش از شروع حمله» از طریق ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش مطلع شد و مشاورانش از این اطلاع دیرهنگام خشمگین بودند. گاردین در دو گزارش پیاپی تأکید کرد هشدار ترامپ پس از آغاز حمله، ده دقیقه دیرتر به دوحه رسید. رویترز نیز نوشت رئیسجمهور آمریکا پیش از حمله آگاه شده بود اما این اقدام بدون هماهنگی واشنگتن صورت گرفت.
بیبیسی و واشنگتنپست هم تأیید کردند ترامپ از «حمله قریبالوقوع» خبر داشته است. در واقع، تمام این روایتها—even اگر تأکیدشان بر اطلاعرسانی دیرهنگام بود—به شکلی غیرمستقیم تأیید میکردند که واشنگتن نمیتواند ادعای «بیخبری کامل» داشته باشد.
سفر مارکو روبیو؛ نشانهای از تناقضات
در میانه این جدلها، سفر مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا به منطقه خود به روایتی نمادین تبدیل شد. او پیش از ورود به دوحه، دو روز در سرزمینهای اشغالی میهمان نتانیاهو بود و حتی از تونلهای حفاریشده در زیر مسجدالاقصی بازدید کرد؛ اقدامی که بهویژه در جهان اسلام بهعنوان پیامی آشکار از همراهی واشنگتن با پروژههای تلآویو تعبیر شد.
سفر روبیو به قطر تنها چند روز پس از حمله انجام شد. او در حالی از «توافق امنیتی جدید و مستحکم با دوحه» سخن گفت که همزمان در تلآویو وعده حمایت از عملیات زمینی در غزه را داده بود. این تناقض آشکار، شائبه «گرگ در لباس میش» بودن دیپلماسی آمریکا را در ذهن بسیاری تقویت کرد.
قطر: خیانت دیپلماتیک و بازنگری در روابط
واکنش دوحه صریح و بیپرده بود. نخستوزیر این کشور حمله به خاک قطر را «تروریسم دولتی» نامید و تهدید کرد شراکت امنیتی با آمریکا بازنگری خواهد شد. وزارت خارجه نیز اعلام کرد «میانجیگری در شرایط کنونی واقعبینانه نیست»، چرا که اسرائیل به کشوری که میزبان مذاکرات صلح بوده حمله کرده است.
این مواضع نشان میدهد اعتماد متقابل که ستون اصلی شراکت امنیتی قطر و آمریکا بود، بهشدت آسیب دیده است. امیر قطر نیز در دیدار با روبیو، مستقیماً از «پیامدهای حمله ناجوانمردانه اسرائیل» سخن گفت؛ عبارتی که به وضوح واشنگتن را هم در مظان اتهام قرار میدهد.
پیامدهای منطقهای: آمریکا متحدانش را میسوزاند
اهمیت ماجرا تنها در کشتهها یا خسارات حمله خلاصه نمیشود. آمریکا بزرگترین پایگاه نظامی خود در غرب آسیا، العدید، را در خاک قطر دارد و بیش از ده هزار نظامی در آن مستقرند. برای متحدان عرب آمریکا، این پرسش کلیدی مطرح شد: چگونه ممکن است حملهای چنین گسترده به کشوری که میزبان نیروهای آمریکاست بدون اطلاع واشنگتن صورت گرفته باشد؟
از نگاه ناظران، پیام روشن بود: اولویت اسرائیل در سیاست خارجی آمریکا حتی بر امنیت نزدیکترین متحدان عربیاش میچربد. این واقعیت میتواند معادلات امنیتی کل منطقه را تغییر دهد و حتی متحدانی مانند عربستان سعودی و امارات را به بازنگری در روابطشان با واشنگتن وادارد.
پیامدهای جهانی: دیوار اعتماد در آستانه فروپاشی
اعتماد به تعهدات امنیتی آمریکا پیشتر نیز خدشهدار شده بود؛ از خروج آشفته از افغانستان در سال ۲۰۲۱ گرفته تا تردیدهای ترامپ درباره حمایت از اوکراین در برابر روسیه. اکنون اما حمله به قطر—میزبان بزرگترین پایگاه آمریکا در منطقه—این بیاعتمادی را به اوج رسانده است.
کشورهایی در اروپا و شرق آسیا که به چتر امنیتی آمریکا تکیه دارند، ممکن است بیش از گذشته به سمت استقلال امنیتی یا حتی نزدیکی به چین و روسیه متمایل شوند. برای دوحه، حمله اخیر چیزی کمتر از «خیانت دیپلماتیک» نبود و پیامدهای آن احتمالاً سالها بر نظم امنیتی جهانی سایه خواهد انداخت.
آزمون شکستخورده واشنگتن
گزارش آکسیوس با افشای جزئیات تماس مستقیم نتانیاهو و ترامپ، نهتنها پرده از یک عملیات نظامی برداشت، بلکه پردهای تازه بر بحران اعتماد جهانی نسبت به ایالات متحده انداخت. برای قطر، این حمله یادآور شکنندگی اتحاد با آمریکا بود. برای اسرائیل، تأییدی بر جایگاه ویژهاش در سیاست خارجی واشنگتن—even به قیمت ضربه به روابط با متحدان عرب. و برای آمریکا، آزمونی بود که بار دیگر نشان داد اولویتگذاری مطلق بر اسرائیل میتواند سنگینترین هزینهها را بر جایگاه جهانی این کشور تحمیل کند.
دیوار اعتمادی که روزگاری سنگ بنای نظم بینالمللی به رهبری واشنگتن بود، اکنون با ضربات افغانستان، اوکراین و بهویژه واقعه قطر، در آستانه فروپاشی کامل قرار گرفته است. پرسش اصلی امروز متحدان آمریکا نه درباره میزان قدرت نظامی واشنگتن، بلکه درباره قابلیت اعتماد به تصمیمات سیاسی و دیپلماتیک آن است؛ پرسشی که هنوز پاسخی قانعکننده برایش وجود ندارد.
گزارش از امیر صفره
