به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ با فرارسیدن ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵، یکی از مهمترین اسناد بینالمللی مرتبط با پرونده هستهای ایران رسماً به پایان عمر خود رسید. وزارت امور خارجه روسیه روز گذشته با انتشار بیانیهای اعلام کرد مهلت ۱۰ساله تعیینشده در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد منقضی شده و از این پس تمامی محدودیتها، الزامات و رویههای پیشبینیشده در این قطعنامه باید خاتمه یابد. در این بیانیه آمده است: «شورای امنیت موظف است بررسی تمام موضوعات مرتبط با برنامه هستهای ایران را به پایان برساند و بند مربوط به عدم اشاعه از دستور کار شورا خارج شود.»
قطعنامهای که ساختار تحریمها را تغییر داد
قطعنامه ۲۲۳۱ در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵ (۲۹ تیر ۱۳۹۴) به اتفاق آرا به تصویب شورای امنیت رسید و به عنوان پشتوانه حقوقی «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) شناخته شد. هدف اصلی این قطعنامه، تضمین ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای ایران، لغو تدریجی تحریمهای هستهای و فراهمسازی چارچوبی برای نظارت و راستیآزمایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود. این قطعنامه جایگزین مجموعهای از قطعنامههای تحریمی قبلی (از جمله ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵، ۱۹۲۹ و ۲۲۲۴) شد و با وجود خاتمه دادن به آنها، محدودیتهای تازهای را برای مدت زمان مشخصی اعمال کرد.
اما پیش از انقضای رسمی این قطعنامه، سه کشور اروپایی انگلیس، فرانسه و آلمان در ۶ شهریور با ارسال نامهای به شورای امنیت خواستار فعالسازی «مکانیسم ماشه» و بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران شدند؛ اقدامی که واکنش تند روسیه را در پی داشت. وزارت خارجه روسیه در بیانیه روز گذشته تصریح کرد که این اقدام از نظر حقوقی و رویهای فاقد مبنای معتبر است و حمایت دبیرخانه سازمان ملل از آن، مشروعیتی برای اعضای جامعه بینالمللی ایجاد نمیکند.
رویکرد روسیه و شکست ابتکار تمدید
روسیه و چین پیشتر ابتکاری برای تمدید فنی برجام به مدت شش ماه ارائه کرده بودند؛ اما کشورهای غربی این پیشنهاد را رد کردند. در بیانیه وزارت خارجه روسیه تأکید شده است: «این رفتار کشورهای غربی، ناتوانی آنها در انجام توافقهای چندجانبه و تکیه بر روشهای غیرقانونی و زورگویانه را بار دیگر نشان داد.»
طبق اعلام مسکو، از این پس نظارت بر فعالیتهای هستهای ایران تنها بر اساس معاهده NPT و توافق جامع پادمان میان ایران و آژانس انجام خواهد شد و دیگر مبنایی برای بازرسیهای فراتر از پادمان وجود ندارد.
پایان یک چارچوب الزامآور
قطعنامه ۲۲۳۱ بر اساس فصل هفتم منشور ملل متحد تصویب شده و از نظر حقوق بینالملل الزامآور بود. اما خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و اعمال مجدد تحریمهای یکجانبه، اجرای آن را با چالشهای جدی روبهرو کرد. پایان رسمی مهلت این قطعنامه در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ به معنای خاتمه چارچوب تحریمهای سازمان ملل است؛ هرچند تحریمهای یکجانبه آمریکا و اتحادیه اروپا همچنان پابرجاست. در همین حال، با فعالسازی مکانیسم ماشه، کشورهای آمریکا، انگلیس و فرانسه مدعی بازگشت تحریمهای قبلی شورای امنیت شدهاند؛ ادعایی که روسیه آن را رد میکند و خود را متعهد به این تحریمها نمیداند.
میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در سازمانهای بینالمللی در وین، در ۲۵ مهر در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت که توافق هستهای ۲۰۱۵ را تأیید کرد، فردا منقضی میشود. برجام عملاً پایان مییابد و آژانس تنها در چارچوب توافق پادمان جامع با ایران تعامل خواهد کرد.» او تأکید کرد پس از این تاریخ، سطح همکاری ایران با آژانس به سطح استاندارد بازمیگردد و دیگر خبری از بازرسیهای فراپادمانی نخواهد بود.
پروتکل الحاقی و تفاوت نظارتها
پروتکل الحاقی که در سال ۱۹۹۷ توسط آژانس طراحی شد، ابزارهای پیشرفتهتری برای راستیآزمایی فعالیتهای هستهای در اختیار نهاد نظارتی قرار میداد. این پروتکل، علاوه بر نظارت بر مواد هستهای اعلامشده، امکان دسترسی به اطلاعات گستردهتر، نمونهبرداری محیطی و بازرسیهای سرزده از سایتهای مشکوک را فراهم میکرد. در چارچوب برجام، ایران اجرای موقت این پروتکل را پذیرفت تا اعتمادسازی بینالمللی افزایش یابد.
با انقضای قطعنامه ۲۲۳۱، آژانس دیگر نمیتواند به استناد این سند، بازرسیهای گسترده و سرزده انجام دهد و باید به چارچوب محدود توافق پادمان جامع بسنده کند؛ مگر اینکه ایران به صورت داوطلبانه اجرای پروتکل را ادامه دهد. این تغییر، عملاً پرونده هستهای ایران را از حالت ویژه خارج کرده و به یک وضعیت عادی بینالمللی بازمیگرداند.
مکانیزم ماشه؛ اختلافی بنیادین
روسیه بارها تأکید کرده فعالسازی مکانیزم ماشه از سوی کشورهای غربی غیرقانونی است. در بیانیه وزارت خارجه روسیه در ۶ مهر ۱۴۰۴ نیز آمده بود: «قطعنامه ۲۲۳۱ و برجام تا ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ لغو نشدهاند.» نمایندگی روسیه در سازمان ملل نیز در ۲۸ شهریور همان سال اعلام کرد که «غربیها تحریمهای یکجانبه غیرقانونی علیه ایران اعمال کردهاند که جایگزین محدودیتهایی شده که طبق قطعنامه باید منقضی شوند.»
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، نیز بارها تصریح کرده که کشورش هرگونه تلاش برای بازگرداندن تحریمها را غیرقانونی میداند. اولیانوف نیز در ۱۰ شهریور تأکید کرده بود ایران در تعامل با آژانس رویکردی مسئولانه داشته است؛ رویکردی که بلافاصله پس از آن با اجرایی شدن توافق راهبردی مسکو–تهران در ۱۰ مهر ۱۴۰۴ تقویت شد.
روابط ایران و روسیه پس از انقضا
با پایان یافتن قطعنامه ۲۲۳۱، روابط تهران و مسکو وارد مرحلهای جدید میشود. وزارت خارجه روسیه اعلام کرده این کشور قطعنامه را منقضیشده میداند و از این پس تجارت تسلیحاتی و همکاریهای اقتصادی با ایران را بدون توجه به تحریمهای یکجانبه غرب ادامه خواهد داد. این امر میتواند زمینهساز گسترش مبادلات نظامی و سرمایهگذاریهای جدید روسیه در ایران شود؛ بدون نگرانی از اتهام نقض قطعنامههای سازمان ملل. با توجه به تحریمهای گستردهای که روسیه بهدلیل جنگ اوکراین با آن مواجه است، به نظر نمیرسد فشارهای آمریکا مانع جدی در این مسیر ایجاد کند.
صفآرایی جدید در شورای امنیت
پایان قطعنامه ۲۲۳۱ صفبندی جدیدی را در شورای امنیت شکل داده است. روسیه با بیاعتنایی علنی به محدودیتهای تحریمی، از امروز مناسبات اقتصادی و نظامی با ایران را بر مبنای سیاستهای مستقل خود پیش میبرد. در حوزه هستهای نیز مسکو موضوع ایران را یک مسأله عادی تلقی میکند و از همراهی با سیاستهای فراپادمانی مدیرکل آژانس، رافائل گروسی، خودداری خواهد کرد؛ امری که ظرفیت سیاسی مهمی برای تهران محسوب میشود.
در کنار روسیه، چین نیز موضع مشابهی اتخاذ کرده و فعالسازی مکانیزم ماشه را غیرقانونی دانسته است. این دو قدرت شرق با مقاومت در برابر بلوک غرب، به شکلی آشکار تقابل جدیدی در شورای امنیت رقم زدهاند. کارشناسان معتقدند بیاعتنایی روسیه و چین به تحریمهای شورای امنیت و تأکید آنها بر انقضای قطعنامه ۲۲۳۱ میتواند تأثیر تحریمها علیه ایران را کاهش داده و راه را برای سایر کشورها نیز در بیتوجهی به این محدودیتها هموار سازد.
گزارش از امیر صفره
