به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ هر ساله هفته ملی جمعیت، فرصتی است برای آسیبشناسی وضعیت موجود و تبیین راهکارهای برونرفت از بحران سالمندی جمعیت. در سال ۱۴۰۵، شعار روز دوم «جوانی جمعیت، قدرت ملی» تعیین شده است. در این چارچوب، ۲۷ اردیبهشت هفته سلامت، با محوریت «ازدواج و خانواده پایدار» نامگذاری شده است.
این نامگذاری نشاندهنده آن است که از نگاه متولیان امر، حلقه مفقوده سیاستهای جمعیتی، نه صرفاً تشویق به فرزندآوری، بلکه ایجاد بسترهایی برای شکلگیری و تداوم خانوادههای پایدار است. به عبارت دیگر، پیش از آنکه انتظار داشته باشیم زوجهای جوان به سمت فرزندآوری تشویق شوند، باید شرایطی فراهم شود که خودِ ازدواج و زندگی مشترک، برای آنها مطلوب، آسان و پایدار باشد.
دادههای آماری مرکز آمار ایران و گزارشهای سازمان ثبت احوال نشان میدهد که در یک دهه اخیر، نرخ ازدواج روندی کاهشی و میانگین سن ازدواج روندی افزایشی داشته است. هماکنون میانگین سن ازدواج در مردان به نزدیک ۳۰ سال و در زنان به حدود ۲۸ سال رسیده است. همزمان، نرخ طلاق به ویژه در کلانشهرها افزایش یافته و نسبت طلاق به ازدواج در برخی استانها از ۳۰ درصد عبور کرده است.
در چنین شرایطی، کارشناسان جمعیت بر این باورند که ناپایداری خانواده، مهمترین مانع تحقق جوانی جمعیت است. زوجهایی که زندگی مشترک خود را متزلزل و شکننده میبینند، نه تنها تمایلی به فرزندآوری ندارند، بلکه حتی در موارد زیادی به فکر جدایی میافتند. برعکس، خانوادهای که از استحکام عاطفی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار باشد، به طور طبیعی زمینه مناسبی برای فرزندآوری و تربیت نسلی سالم و مؤثر برای جامعه فراهم میکند.
از این رو، «خانواده پایدار» به عنوان یک «پیشران» یا موتور محرکه برای جوانی جمعیت تعریف شده است؛ به این معنا که هرگونه سرمایهگذاری برای پایداری خانواده، به طور مستقیم به افزایش نرخ باروری و در نتیجه جوانماندن ساختار سنی جمعیت منجر خواهد شد.
پیوند خانواده پایدار با «قدرت ملی»
عبارت «قدرت ملی» در عنوان این روز، فراتر از یک شعار نمادین است. در دانش جمعیتشناسی و اقتصاد سیاسی، ساختار سنی جمعیت یکی از مهمترین مؤلفههای تعیینکننده قدرت یک کشور محسوب میشود.
جامعهای که جمعیت جوان و پویا دارد، از نیروی کار مولد، خلاقیت، توان دفاعی و بازار مصرف پویاتری برخوردار است. در مقابل، جامعهای که به سمت سالمندی پیش میرود، با هزینههای سنگین درمانی و بازنشستگی، کاهش بهرهوری و افت توان رقابتی در عرصه بینالمللی مواجه میشود.
نمونه کشورهای پیشرفته اما سالخورده مانند ژاپن، آلمان و ایتالیا نشان میدهد که حتی با وجود فناوری پیشرفته، کاهش جمعیت جوان به تدریج به کاهش قدرت منطقهای و جهانی آنها منجر شده است. برعکس، کشورهایی مانند هند و اندونزی که از پنجره جمعیتی جوان بهره میبرند، در حال افزایش وزن ژئوپلیتیکی خود هستند.
با این نگاه، «خانواده پایدار» در ایران، نه فقط یک نهاد اجتماعی و عاطفی، بلکه یک واحد راهبردی و امنیتی تلقی میشود. هر ازدواج موفق و هر خانوادهای که بتواند دوام بیاورد و فرزندانی سالم تربیت کند، در واقع به «قدرت ملی» ایران افزوده است. برعکس، هر طلاق و هر خانواده فروپاشیده، تهدیدی برای آینده جمعیتی و در نتیجه تضعیفی برای قدرت ملی کشور به شمار میرود.
چالشهای پیش روی خانواده پایدار در ایران
نامگذاری ۲۷ اردیبهشت در روز شمار هفته جمعیت، هرچند نمادین و ارزشمند است، اما برای آنکه از شعار به عمل تبدیل شود، باید موانع و چالشهای موجود بر سر راه تشکیل و تداوم خانواده پایدار شناسایی و رفع شوند. بر اساس گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس و مطالعات میدانی انجام شده، مهمترین این موانع عبارتند از:
۱. موانع اقتصادی: هزینههای سنگین مسکن، تهیه جهیزیه، برگزاری مراسم ازدواج و تأمین مخارج زندگی، جوانان را به تأخیر انداختن ازدواج یا حتی انصراف از آن سوق داده است. آمارها نشان میدهد «مسکن» مهمترین دغدغه زوجهای جوان در سالهای اولیه زندگی مشترک است.
۲. موانع فرهنگی و رسانهای: ترویج سبک زندگی مجردی، فردگرایی افراطی، هراس از فرزندآوری و بزرگنمایی مشکلات زندگی مشترک در شبکههای اجتماعی و برخی سریالها، تصویر منفی از ازدواج و خانواده در اذهان جوانان ایجاد کرده است.
۳. ضعف مهارتهای زندگی: بسیاری از زوجهای جوان بدون گذراندن آموزشهای لازم در زمینه ارتباط مؤثر، مدیریت تعارض، حل اختلاف و سواد مالی و جنسی، وارد زندگی مشترک میشوند. همین امر، آسیبپذیری خانواده را در برابر کوچکترین تنشها افزایش میدهد.
۴. نبود مشوقهای مؤثر: تسهیلات و مشوقهای فعلی برای ازدواج و فرزندآوری (مانند وام ازدواج، کمک هزینه مسکن، یارانه کودک) در مقایسه با تورم و هزینههای واقعی زندگی، کافی و کارآمد نیستند. همچنین فرآیندهای اداری و بروکراتیک برای دریافت این تسهیلات، خود به مانعی تبدیل شده است.
راهکارهای عملی برای تحقق شعار روز
با توجه به نامگذاری ۲۷ اردیبهشت و با استفاده از تجربیات کشورهای موفق در حوزه جمعیت (مانند فرانسه، سوئد و کره جنوبی) و نیز نظرات کارشناسان داخلی، مهمترین راهکارهای عملی برای تبدیل «ازدواج و خانواده پایدار» به یک پیشران واقعی برای جوانی جمعیت و قدرت ملی عبارتند از:
۱. تصویب و اجرای کامل قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت: قانون مذکور که در سال ۱۴۰۰ به تصویب رسید، دارای مواد متعددی در زمینه تسهیل ازدواج، تأمین مسکن، حمایت از مادران و کودکان و درمان ناباروری است. متأسفانه بسیاری از مواد این قانون هنوز به طور کامل اجرا نشده یا با کمبود اعتبار مواجه است.
۲. بازطراحی نظام مشاوره پیش و حین ازدواج: مشاورههای کنونی که اغلب در چند جلسه محدود و کلیشهای خلاصه میشود، باید به یک برنامه آموزشی بلندمدت و عملی تبدیل شود. آموزش مهارتهای ارتباطی، مدیریت مالی خانواده، سلامت باروری و فرزندپروری باید به عنوان پیشنیاز ازدواج (نه مانع اجباری) در نظر گرفته شود.
۳. تأمین مسکن حمایتی برای زوجهای جوان: مسکن مهمترین چالش پیش روی ازدواج پایدار است. ایجاد صندوقهای مسکن جوانی، ساخت واحدهای استیجاری با اجاره دولتی، واگذاری زمین با شرایط آسان و اعطای تسهیلات بلندمدت و کمبهره مسکن، از ضروریات اجتنابناپذیر است.
۴. تغییر روایت رسانهای از خانواده: رسانه ملی، خبرگزاریها و پلتفرمهای نمایش خانگی باید تصویری واقعی، امیدبخش و جذاب از زندگی خانوادگی موفق ارائه دهند. تولید محتوای طنز، سریال و مستند درباره خانوادههای پایدار و شاد، میتواند کلیشههای منفی موجود را بشکند.
۵. ادغام خدمات حمایتی در نظام اداری و شغلی: کارفرمایان دولتی و خصوصی باید با ارائه مرخصی زایمان طولانیتر و با حقوق کامل، ایجاد مهدکودک در محل کار، انعطاف در ساعات کاری مادران و کمک هزینه مسکن و فرزندآوری، از کارکنان متأهل و دارای فرزند حمایت کنند.
نقدها و چالشهای نامگذاری
برخی از فعالان اجتماعی و جمعی از کارشناسان، این نقد را مطرح کردهاند که تأکید صرف بر «ازدواج» به عنوان راهکار اصلی جوانی جمعیت، ممکن است گروههایی را که به هر دلیل موفق به ازدواج نشدهاند یا به شکل خانوادههای تکوالد زندگی میکنند، در حاشیه قرار دهد.
در پاسخ به این نقد، ستاد ملی جمعیت تأکید کرده است که هدف از این نامگذاری، نه تحمیل یک الگوی واحد، بلکه تسهیل و حمایت از ازدواج آگاهانه و پایدار برای آن دسته از افرادی است که خود تمایل به ازدواج دارند و با موانع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مواجه هستند. همچنین «خانواده پایدار» به معنای خانوادههایی است که اعضای آن از سلامت عاطفی و روانی برخوردارند، چه دو والد داشته باشند و چه تکوالد باشند.
از یک روز نمادین تا یک جنبش ملی
نامگذاری ۲۷ اردیبهشت در روزشمار هفته ملی جمعیت با عنوان «ازدواج و خانواده پایدار؛ پیشران جوانی جمعیت و قدرت ملی»، یک گام نمادین اما راهبردی در تغییر نگاه سیاستگذاران و افکار عمومی به مسئله جمعیت است. این نامگذاری پیام روشنی دارد: ایران مقتدر، از خانوادههای پایدار و جوان شکل میگیرد و هرگونه بیتوجهی به این نهاد بنیادین، آینده امنیت و اقتدار ملی را تهدید میکند.
برای آنکه این روز از یک عنوان تشریفاتی خارج شود و به یک جنبش ملی تبدیل گردد، همه ارکان کشور از قوه مقننه و مجریه گرفته تا نهادهای فرهنگی، رسانهها، نظام آموزشی و بخش خصوصی باید پای کار بیایند. فقط در این صورت است تحولی بزرگ در تاریخ جمعیتی ایران خواهد بود؛ تحولی که در آن ازدواج دوباره آسان، خانواده دوباره پایدار و قدرت ملی دوباره شکوفا میشود.
تجربه کشورهای موفق در سیاستهای جمعیتی نشان میدهد که هیچ راهکار جادویی و یکشبهای برای حل بحران سالمندی وجود ندارد. ترکیبی از حمایتهای اقتصادی ملموس، تغییرات فرهنگی عمیق، آموزشهای مهارتی و تسهیلات اداری است که میتواند مسیر را هموار کند. شعار امسال هفته ملی جمعیت یعنی «جوانی جمعیت، قدرت ملی» اگر با همین بستههای عملی همراه شود، آن وقت است که میتوان به آینده جمعیتی کشور امیدوار بود
