به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ شبکه نمایش خانگی در سالهای اخیر به محلی برای رواج سبکهای زندگی ناسالم تبدیل شده است. یکی از نگرانکنندهترین این الگوها، تکرار یک طرح روایی مشترک در چندین سریال پرمخاطب است: مردان موفق و قدرتمندی که چندین رابطه عاطفی را همزمان مدیریت میکنند و خیانت، نه یک بحران، بلکه بخشی از هویت آنها محسوب میشود.
آنچه این آثار را از یک اثر هنری صرف فراتر میبرد، نبود «عقوبت نمایشی» است. شخصیتهای خائن هیچگاه تاوان واقعی نمیپردازند. آنها فرو نمیپاشند، خانوادهشان را از دست نمیدهند و موقعیت اجتماعیشان خدشهدار نمیشود. پیام ناخودآگاه به مخاطب این است که «خیانت هزینه ندارد».
«بدنام»؛ قهرمانی که الگوی اخلاقی نیست
در سریال «بدنام»، عماد (امیر آقایی) شخصیتی است که همه چیز دارد: ثروت، قدرت، موقعیت اجتماعی و خانواده. اما نویسندگان تصمیم گرفتهاند این شخصیتِ به ظاهر کامل را با «راز تاریکی» تجهیز کنند: یک رابطه پنهان. آنچه این سریال را از یک اثر هشداردهنده به یک اثر ناهنجار تبدیل میکند، نحوه روایت این راز است. خیانت عماد هرگز به عنوان یک نقطه ضعف اخلاقی پردازش نمیشود. هیچ صحنهای از عذاب وجدان، ترس از دست دادن خانواده یا فروپاشی روانی نمیبینیم. در عوض، این رابطه پنهان به عنوان یک «بُعد جذاب و مرموز» شخصیت او تصویر میشود. پیام ناخودآگاه به مخاطب: مرد موفق حق دارد خیانت کند.
حاج ابراهیم، شخصیت مسن و مذهبی سریال، نیز از همین قاعده مستثنا نیست. او حاضر است از زن صیغهای همکارش به عنوان «وثیقه مالی» استفاده کند و حتی تلاش میکند به زور با او رابطه برقرار کند. این یعنی در جهانِ «بدنام»، نه تنها خیانت عادی است، بلکه ابژه کردن زن و کاهش او به یک «کالا» نیز امری عادی محسوب میشود.
«بیعاطفه»؛ تکرار الگو در لباسی دیگر
در «بیعاطفه»، کامران (رضا کیانیان) نسخه دیگری از همان مرد موفق است. او هم مانند عماد، یک زندگی رسمی دارد و یک رابطه پنهان. جالب اینجاست که فلشبکهای سریال نشان میدهد کامران پیش از این نیز همین الگو را تکرار کرده است. این یعنی خیانت نه یک «لغزش»، که یک «ویژگی شخصیتی» اوست. سریال هرگز به این پرسش پاسخ نمیدهد که چرا مخاطب باید با مردی همذاتپنداری کند که دروغگویی و پنهانکاری را به عنوان سبک زندگی خود انتخاب کرده است.
حتی فرزندی که کامران به سرپرستی گرفته، احتمالاً حاصل همان رابطه نامشروع است. این یعنی خیانت زنجیرهای از دروغها و پنهانکاریها را ایجاد میکند که حتی به زندگی فرزندان نیز سرایت میکند.
«کلاغ»؛ عبور تدریجی از مرزهای وفاداری
در «کلاغ»، برخلاف دو اثر دیگر، شاهد سقوط تدریجی یک مرد خانوادهدار معمولی هستیم. او در مواجهه با موقعیتی خاص، قدمبهقدم از مرزهای تعهد عبور میکند و وارد روابط پنهان میشود. این روایت به ظاهر واقعگرایانه، شاید خطرناکتر از دو اثر دیگر باشد، زیرا به مخاطب این پیام را میدهد: «هر کسی ممکن است در موقعیت مناسب خیانت کند. این یک انتخاب اخلاقی نیست، یک واکنش طبیعی است». این همان «صدور مجوز روانی» است که روانشناسان درباره آن هشدار میدهند.
وجه مشترک سه سریال: حذف عقوبت نمایشی
نکته مشترک هر سه سریال، فقدان «عقوبت نمایشی» برای شخصیتهای خائن است. هیچکدام از این قهرمانانِ خیانتکار، تاوان واقعی نمیپردازند. آنها فرو نمیپاشند، موقعیت اجتماعیشان را از دست نمیدهند و رابطهشان با خانواده به طور جبرانناپذیری نابود نمیشود. آنها همچنان در هالهای از جذابیت و قدرت باقی میمانند. این یعنی پیام نهایی سریالها این است: «خیانت هزینه ندارد. میتوانی زندگی دوگانهای داشته باشی و همچنان قهرمان باقی بمانی».
بزک فساد؛ لاکچری سازی خیانت
این سریالها از تکنیک «لاکچری سازی» برای پنهان کردن زشتی خیانت استفاده میکنند. ویلاهای مجلل، خودروهای میلیاردی، لباسهای برند و شبنشینیهای اشرافی، همگی در خدمت «بزک کردن» یک پیام سمی هستند: «خیانت فقط برای آدمهای معمولی و بیپول زشت است، اما برای افراد موفق و ثروتمند، جزئی از سبک زندگی لوکس آنهاست». این تکنیک به مخاطب جوان القا میکند که برای رسیدن به آن سطح از موفقیت و جذابیت، باید از قید تعهدات اخلاقی نیز گذشت.
جمعبندی؛ از سرگرمی تا تخریب فرهنگی
«بدنام»، «بیعاطفه» و «کلاغ» را نمیتوان صرفاً چند سریال سرگرم کننده تلقی کرد. آنها بخشی از یک جریان فرهنگی هستند که هدفش تغییر تدریجی باورهای اخلاقی جامعه است. نهادهای نظارتی و فرهنگی باید نسبت به این روند حساسیت جدی نشان دهند. همانطور که یک تحلیلگر رسانه هشدار داده است: اگر امروز جلوی عادیسازی خیانت در شبکه نمایش خانگی گرفته نشود، فردا با نسلی مواجه خواهیم بود که «وفاداری» را یک مفهوم منسوخ و «خیانت» را یک امر عادی و حتی جذاب میداند. سریالهایی که خیانت را ترویج میکنند، در حال بازتعریف معنای خانواده و تعهد در ذهن نسل جوان هستند و این بزرگترین خطری است که امروز نهاد خانواده را تهدید میکند.
