به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ برجستهترین نشانه این تلفیق، استفاده گسترده از پرچمهای سرخ در میان جمعیت عزادار بود. پرچم سرخ در فرهنگ شیعه، نماد انتقامخواهی برای خون شهیدان است و ریشهای تاریخی در واقعه کربلا دارد، جایی که پس از شهادت امام حسین (ع)، پرچم سرخ بر گنبد مسجد کوفه برافراشته شد. در مراسم تشییع، این نماد مذهبی به ابزاری برای بیان مطالبه سیاسی «انتقام از آمریکا و اسرائیل» تبدیل شد.
یک مرثیهخوان در این مراسم فریاد زد: «ما اینجا برای شرکت در تشییع جنازه نیامدهایم، بلکه برای طلب انتقام آمدیم. ما هرگز خونبهای او را رها نخواهیم کرد – سرخترین خط قرمز». این جمله به روشنی نشان میدهد که چگونه زبان مذهبی (خونبها، خط قرمز) برای بازتعریف یک رویداد سیاسی (ترور قائد شهید امت) به کار گرفته شده است.
شعارهای تلفیقی: از «مرگ بر آمریکا» تا «انتقام انتقام»
شعارهای مطرح شده در مراسم، آشکارترین مصداق این تلفیق بودند. جمعیت حاضر علاوه بر سر دادن شعارهای کلاسیک انقلابی مانند «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل»، شعارهای جدیدی را نیز مطرح کردند که مستقیماً مفاهیم مذهبی را با درخواست کنش سیاسی پیوند میداد. مهمترین این شعارها عبارت بودند از:
-
«انتقام، انتقام» (که به عنوان شعار محوری مراسم انتخاب شده بود)
-
«شعار ما یک کلمه است: انتقام، انتقام»
-
«ما میکشیم، ما میکشیم کسی را که امام ما را کشت»
یک پیامرسان ایرانی به هواداران دولت توصیه کرده بود که از شعارهایی مانند «انتقام ما اجتنابناپذیر است» و «آنها سخت خواهند پرداخت» استفاده کنند. این نشان از برنامهریزی و طراحی هدفمند برای ترویج این گفتمان تلفیقی داشت.
بازنمایی دشمن در چارچوب مذهبی
تلفیق شعارهای سیاسی با باورهای مذهبی در نحوه بازنمایی دشمن نیز قابل مشاهده بود. بنرها و پلاکاردهای نصب شده در طول مسیر تشییع، رئیسجمهور آمریکا و نخستوزیر اسرائیل را نه صرفاً به عنوان رقبای سیاسی، بلکه به عنوان «قاتلان امام» (اشاره به قائد شهید امت) معرفی میکردند.
برخی از بنرها عبارتهایی مانند این را در بر داشتند:
-
«ترامپ قاتل، ما تو را میکشیم»
-
«خون خواهد ریخت»
-
«ای انتقامگیرنده خون قائد شهید امت، تا زمانی که خون تو را از ترامپ و نتانیاهو و جنایتکاران بیقانون انتقام نگیریم، آرام نخواهیم گرفت»
تغییر نام قائد شهید امت از «آیتالله» به «امام» در برخی از این شعارها، شیوهای از تقدیس سیاسی بود که جایگاه او را از یک رهبر ملی به یک شخصیت مذهبی فرازمانی ارتقا میداد و انتقام از او را به یک وظیفه دینی-فرافردی تبدیل میکرد.
شهادت به مثابه سرمایه سیاسی
مرکزیت مفهوم شهادت در مراسم تشییع، یکی دیگر از مصادیق این تلفیق بود. در الهیات شیعه، شهادت در راه خدا بالاترین درجه ایثار محسوب میشود. مقامات ایرانی با تکیه بر این باور، مرگ قائد شهید امت را نه یک شکست سیاسی، بلکه یک «شهادت» و افتخار معرفی کردند که باید با «انتقام» پاسخ داده شود.
یک مقام دولتی در این باره گفت: «برخی از این فراخوانها صرفاً تشریفاتی است، اما خشم در میان منتقدان تندروی درون سیستم که با توافق جدید با آمریکا که قائد شهید امت را کشت، مخالف هستند، واقعی است». این جمله پرده از کارکرد دوگانه این تلفیق برمیدارد: از یک سو، بیانگر خشم واقعی و از سوی دیگر ابزاری برای بسیج سیاسی و مقابله با هرگونه توافق با دشمن فرضی.
کارکردهای فرهنگی و سیاسی این تلفیق
این تلفیق نظاممند از شعارهای سیاسی و باورهای مذهبی دستکم سه کارکرد اساسی داشت:
بسیج عواطف جمعی – تبدیل یک رویداد غمانگیز سیاسی به یک تراژدی مذهبی، به ایجاد همبستگی عاطفی گستردهتر در میان اقشار مختلف جامعه کمک کرد. زنی که در مراسم خاکسپاری شرکت کرده بود، گفت: «از دست دادن قائد شهید امت برای ما سنگینتر از از دست دادن پدر و مادرمان است. تنها مرگ ترامپ و نتانیاهو میتواند درد ما را التیام بخشد».
مشروعیتبخشی به سیاست خصمانه – با پیوند زدن انتقامخواهی به یک وظیفه دینی، هرگونه سیاست مبتنی بر مصالحه یا تعامل با غرب، نه فقط یک تصمیم سیاسی نادرست، بلکه نوعی کوتاهی در انجام یک «تکلیف شرعی» معرفی میشد.
بازتولید هویت انقلابی – این رویداد فرصتی بود برای نسل جدید تا با گفتمان انقلاب و مفاهیم بنیادین آن (تغییرناپذیری دشمن، لزوم مقاومت، تقدس شهادت) آشنا شده و هویت سیاسی خود را در این چارچوب بازتعریف کنند.
نتیجهگیری
مراسم تشییع قائد شهید امت نمونهای بارز از تلفیق شعارهای سیاسی با باورهای مذهبی در فرهنگ سیاسی معاصر ایران بود. این رویداد نشان داد که چگونه نمادها، مفاهیم و زبان مذهبی (به ویژه فرهنگ عاشورایی و انتقام) میتوانند به ابزاری کارآمد برای بیان مطالبات سیاسی، بسیج تودهها و مشروعیتبخشی به سیاستهای خصمانه تبدیل شوند. این تلفیق که ریشه در تاریخ انقلاب اسلامی و الهیات شیعی دارد، در این مراسم با شکوهترین شکل ممکن به نمایش درآمد و پیامی روشن به جامعه جهانی فرستاد: «انتقام، نه یک شعار سیاسی سطحی، بلکه یک وظیفه فرهنگی-مذهبی عمیق است».
