به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ آلودگی هوا در سال‌های اخیر به یکی از ملموس‌ترین و فراگیرترین مشکلات زیست‌محیطی در جهان و به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه تبدیل شده است. رشد سریع شهرنشینی، افزایش تعداد خودروها، گسترش صنایع و مصرف سوخت‌های فسیلی باعث شده کیفیت هوا در بسیاری از شهرها به سطحی نگران‌کننده برسد. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، میلیون‌ها نفر در جهان به دلیل قرار گرفتن در معرض هوای آلوده جان خود را از دست می‌دهند و تعداد بسیار بیشتری نیز با بیماری‌های مزمن تنفسی و قلبی زندگی می‌کنند. نکته مهم این است که برخلاف برخی عوامل خطر مانند مصرف دخانیات، اجتناب از هوای آلوده برای شهروندانی که در مناطق آلوده زندگی می‌کنند عملا ممکن نیست و همه افراد، از کودکان گرفته تا سالمندان، ناچار به تنفس همین هوا هستند.
آلودگی هوا تنها به سرفه و تنگی نفس محدود نمی‌شود. ذرات معلق بسیار ریز که با چشم دیده نمی‌شوند، پس از ورود به دستگاه تنفسی می‌توانند وارد جریان خون شوند و خطر بیماری‌های قلبی، سکته، سرطان ریه و اختلالات عصبی را افزایش دهند. برخی گازها مانند ازن در سطح زمین، دی‌اکسید نیتروژن و دی‌اکسید گوگرد نیز اثرات زیان‌باری بر بدن دارند. در ایران نیز بسیاری از کلان‌شهرها با سطوحی از آلودگی مواجه‌اند که از استانداردهای توصیه‌شده جهانی بالاتر است. این وضعیت نه‌تنها سلامت مردم را تهدید می‌کند، بلکه با افزایش هزینه‌های درمان، کاهش توان کاری افراد و مرگ‌های زودرس، فشار قابل توجهی بر اقتصاد کشور وارد می‌کند. به همین دلیل، سنجش و ارزش‌گذاری اقتصادی این پیامدها به یکی از ابزارهای مهم برای تصمیم‌گیری در حوزه سیاستگذاری سلامت و محیط زیست تبدیل شده است.
در همین زمینه، محمد ساسانی‌پور، استادیار جمعیت‌شناسی در مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، پژوهشی را درباره برآورد هزینه‌های اقتصادی مرگ‌های ناشی از آلودگی هوا در ایران انجام داده است. این مطالعه با رویکردی اقتصادی، تلاش کرده هزینه بهره‌وری از دست رفته ناشی از مرگ‌های زودرس مرتبط با آلودگی هوا را در سطح ملی محاسبه کند.
در این پژوهش از «رویکرد سرمایه انسانی» استفاده شده است؛ روشی که در بسیاری از مطالعات اقتصادی سلامت به کار می‌رود. در این رویکرد، ارزش اقتصادی فرد بر اساس تولید یا درآمدی که می‌توانسته در طول سال‌های کاری خود ایجاد کند، برآورد می‌شود. پژوهشگر با بهره‌گیری از داده‌های مرگ‌ومیر منتسب به آلودگی هوا بر حسب سن و جنس که توسط مطالعه جهانی بار بیماری‌ها منتشر شده، تعداد سال‌های از دست رفته زندگی مولد را محاسبه کرده است.
نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهند مجموع هزینه بهره‌وری از دست رفته ناشی از مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا در سال ۱۳۹۸ حدود ۲۹۳ میلیون دلار بوده است. از این میزان، حدود ۲۰۱ میلیون دلار مربوط به مردان و نزدیک به ۹۲ میلیون دلار مربوط به زنان برآورد شده است. این تفاوت قابل توجه نشان می‌دهد سهم اقتصادی مرگ‌ومیر مردان در سنین فعالیت بیشتر بوده است.
بررسی‌ها حاکی از آن هستند که این اختلاف را نمی‌توان به تفاوت دستمزد زنان و مردان نسبت داد، زیرا در محاسبات برای همه افراد از سرانه تولید ناخالص داخلی یکسان استفاده شده است. به نظر می‌رسد حضور بیشتر مردان در فضاهای باز، اشتغال بالاتر آنان در مشاغل بیرون از منزل و قرار گرفتن بیشتر در معرض آلودگی، در کنار نرخ بالاتر مرگ‌ومیر در سنین کاری، از دلایل این تفاوت باشد. همچنین نرخ بالاتر استعمال دخانیات در میان مردان می‌تواند اثرات آلودگی هوا را تشدید کرده و خطر بیماری‌هایی مانند سرطان ریه را افزایش دهد.
هدف اصلی این مطالعه، برآورد هزینه اقتصادی مرگ‌های زودرس ناشی از آلودگی هوا در کشور بوده است. در رویکرد سرمایه انسانی تاکید می‌شود که هدف، قیمت‌گذاری جان انسان‌ها نیست، بلکه محاسبه میزان تولید اقتصادی از دست رفته در اثر مرگ زودرس است.
بر اساس نتایج این مطالعه که در «دوفصلنامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران» وابسته به انجمن جمعیت‌شناسی ایران منتشر شده‌اند، در صورت استفاده از نرخ تنزیل پایین‌تر، سهم این هزینه‌ها از تولید ناخالص داخلی بیشتر برآورد می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد انتخاب مفروضات اقتصادی تا چه اندازه می‌تواند بر برآورد نهایی اثر بگذارد و مقایسه مطالعات مختلف باید با احتیاط انجام شود.
نکته مهم دیگر افزایش سهم مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا از حدود ۴۵ سالگی به بعد است؛ موضوعی که می‌تواند با تضعیف سیستم ایمنی در سنین بالاتر مرتبط باشد و ضرورت توجه ویژه به گروه‌های سنی میانسال و سالمند را نشان می‌دهد.
تجربه کشورهای مختلف نیز نشان داده اجرای برنامه‌های جامع کنترل آلاینده‌ها می‌تواند هم منافع بهداشتی و هم منافع اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد. از این رو، نتایج این پژوهش می‌تواند به عنوان ابزاری برای تقویت سیاست‌های کاهش آلودگی و سرمایه‌گذاری در بهبود کیفیت هوا مورد استفاده قرار گیرد.
