به گزارش خبرنگار «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ سیاست تحریم اما از سوی مردم ایران پیش از این نیز مسوبق به سابق است و نمونه بارز آن به تحریم شرکت انگلیسی رژی باز می گردد.
شرح خواندنی این ماجرا را در ذیل خواهید خواند::
نهضت تحریم تنباکو در مقطع خاصی از تاریخ کشور ما به وقوع پیوست. در این مقطع دو شیوه تفکر و فکر متفاوت در خصوص رشد و ترقی ایران در حال شکل گیری بود. عده ای معتقد بودند که باید بدون چون و چرا از محصولات اقتصادی و فکری خارجی ها برای حل مشکلاتایران استفاده کرد و با اعطای امتیازات، انعقاد قراردادها یا آوردن مستشاران خارجی رشد و ترقی را وارد ایران کرد.
عده ای دیگر معتقد بودند که اعتماد به بیگانگان و واگذاری منابع (بخشی از واگذاری های منابع را در این جدول ببینید) امکانات و سرنوشت کشور به آنها نه تنها موجب آبادانی و رشد و ترقی کشور نخواهد شد بلکه عملا پای اجنبی را به کشور باز می کندو در پی آن استتقلال اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایران نیز از بین می رود. لذا آنها طرفدار رشد و ترقی ایران با تکیه بر استعداد، توانایی و امکانات مردم درداخل کشور بودند.
می توان گفت که در دوره قاجاریه، بسیاری از امور مردم در دست گروه اول بود. اینان با واگذاری امتیازات و انعقاد قراردادها وضع کشور را به جایی رساندند که شیخ حسن کربلایی نویسنده کتاب تاریخ دخانیه می نویسد: «کار این روزها خیلی سخت و دشوار شده است و چگونه سخت و دشوار نباشد، حال آنکه چندین سال است تاکنون به سبب مداخله و استیلای فرنگیان، رشته تجارت ایران به کلی از دست تجار مسلمان بیرون رفته است.از چندی به این طرف کم کم فرنگی در ایران زیاده بر این ها آمد و شد می کند... چنان که در کاروان سرا و بازار مسلمان، برای هر جنسی از اجناس فرنگستان نه یک و نه دو و نه ده حجره و دکان ها گشوده و به داد و ستدهای خیلی جزئی قناعت نمودند تا به لطایف الحیل رشته کار و کسب را از دست مردم این اصناف ربودند. داد و ستد اجناس فرنگستان کار ندارد، چون صرافی و سودخوری را هم از دست مردم ایران گرفته اند. رشته صنایع عمده ایران را دیرگاهی بود از چنگ مسلمانان در ربوده اند. رشته تجارت و داد و ستد مملکت را نیز از آن پس ربودند. برای مردم مسلمان چیزی نماند؛ جز پاره ای صنایع جزئی که از خارج، نقل دادنی نیست و باید مخصوصا در داخل مملکت ساخته شود؛ چون خیاطی و نجاری و رنگ روغن زنی و امثال اینها. مردم با انصاف فرنگستان این گونه را مداخل را هم بر مسلمانان ایران روا نداشتند»
نهضت تنباکو در چنین شرایطی بوجود آمد.
در واقع این نهضت یک قیام اتفاقی و فاقد سابقه تاریخی در ایران نبوده است و زمینه های آن را باید در چند سال قبل جستجو کرد؛ در سال 1306 ق یعنی چند سال قبل از نهضت تحریم تنباکو، آیت الله میرزای شیرازی مرجع بزرگ شیعیان در پاسخ به سوال های آیت الله شیخ فضل الله نوری در خصوص این که «تکلیف مسلمانان نسبت به مصرف کالاهایی نظیر قند و... که از بلاد کفر- یعنی فرنگستان- وارد بازار ایران می شود، چیست؟» در نامه ای می نویسد: «در خصوص مفاسد ورود اجناس و کالاهای بلاد کفر به سرزمین ایران همیشه ملتفت به آن بوده ام و زیاده روی در این امر را مایه خرابی دین و دنیای مسلمانان می دانم و از اهتمام شما در تهیه دفع آن ها زیاده مسرور شدم.»
این پاسخ، شیوه و سیره خاصی از مبارزه را در مقابل نفوذ روزافزون کالاهای خارجی در سرزمین های اسلامی پی ریزی کرد که می توان از آن به عنان سیاست تحریم یا مبارزه منفی برای جلوگیری از نفوذ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بیگانگان یاد نمود.
بعدها در جریان پیروزی نهضت تباکو و عقب نشینی استعمار و استبداد در مقابل ملت، درست بودن کاربرد این سیاست به عنوان یکی از سلاح های پسندیده و مبتنی بر باورها و اعتقادات جامعه ایرانی در مقابل زیاده طلبی بیگانگان مورد توجه قرار گرفت.
آغاز ماجرا
در سال 1306 ق وقتی ناصرالدین شاه با جمعی از دولتمردان قاجاری برای سومین (ناصرالدین شاه در طول دوران سلطنت خود سه سفر به اروپا داشت که دو سفر به همراهی میرزا حسین خان سپهسالار و سومین سفر به همراهی میرزا علی اصغر خان اتابک مشهور به امین السلطان صورت گرفت) به سیر و سیاحت فرنگستان رفت، نمک گیر پذیرایی میزبانان انگلیسی خود شد. او پس از بازگشت از سفر در 28 رجب 1308 ق. 29 اسفند 1269 ش امتیاز کشت، خرید و فروش تنباکو و توتون سراسر ایران را به یک شرکت انگلیسی به نام شرکت رژی و شخص ماژور جرالد تالبوت، سرمایه گذار معروف انگلیس واگذار کرد.
به موجب این قرار داد، امتیاز خرید و فروش داخلی دخانیات ایران و صدور آن به خارج برای مدت پنج سال به شرکت مذکور واگذار شدو تالبوت به محض دریافت این امتیاز، تعهد نامه ای برای امین السلطان، صدر اعظم وقت بدین مضمون ارسال کرد: «این جانب ماژور تالبوت تعهد می کنم که به حضرت اشرف امین السلطان و اعلیحضرت شاه ایران مبلغ 40 هزار لیره استرلینگ بپردازم»
امین السلطان در جمع یاران
ناصرالدین شاه در باغ های اطراف تهران
به دنبال اعطای این امتیاز و انعقاد قرارداد، کارکنان خارجی به عنوان کمپانی رژی به ایران آمدند و به بهانه اجرای قرارداد در مراکز مهم و نقاط حساس کشور مستقر شند و شروع به فعالیت نمودند.
نویسنده تاریخ دخانیه در این مورد می نویسد: «پس از هفده ماه از معاودت همایونی از فرنگستان، هیئت کمپانی امتیاز دخانیات وارد ایران شدند... پیش از این، فرنگی ها در همه جای ایران –خاصه در دارالخلافه- خیلی زیاد بودند. اینان نیز اضافه شده، ایران، فرنگی بازار درست و حسابی گردید. به خصوص، تهران که در این تازگی ها از فرنگی قیامت و محشر شده بود. هرجا می رفتی فرنگی، خانه فرنگی، دکان فرنگی، بازار فرنگی، کوچه فرنگی و... بالجمله درجه ذلت و ضعف مسلمانان و پایه اقتدار فرنگیان در ایران بالعیان مشهود می شد و گرنه گفتار و بیان در شرحش وافی نتواند بود.»
غلیان ملت و خاموشی قلیان
به دنبال هجوم عوامل کمپانی رژی به شهرهای مختلف ایران به بهانه نظارت بر اجرای قرارداد و ایاد اختلال در اوضاع اجتماعی کشور، زمزمه های مخالفت با امتیاز دخانیات، شهرهای اصفهان، شیراز، تبریز، تهران، مشهد، کرمانشاه و... را فرا گرفت.
آیت الله شیخ محمدتقی آقانجفی اصفهانی در اصفهان، آیت الله سیدعلی اکبر فال اسیری در شیراز، آیت الله میرزا حسن آشتیانی و آیت الله شیخ فضل الله نوری در تهران، آیت الله میرزا جوادآقا مجتهد تبریزی در تبریز و نیز سایر شهرهای کشور در مساجد و منابر در باب مضرات این امتیاز خفت بار و تاثیر نامطلوب آن بر جامعه ایران سخنان شورانگیزی ایراد می کردند.
شدت هیجان مردم در مخالفت با امتیاز به گونه ای بود که در خارج از کشور نیز شخصیت مبارزی چون سید جمال الدین اسدآبادی به هیجان آمد و این حرکت را بهترین شیوه مبارزه با استعمار در سایر کشورهای اسلامی اعلام کرد.
ادامه این هیجان ملی آن چنان آتش در خمن استبداد و استعمار انداخت که شعله های آن روز به روز افروخته تر شد اما فردی که باید حرف آخر را می زد مرجع تقلید شیعیان بود که در آن زمان در سامرا زندگی می کرد.
ورود میرزای شیرازی به عنوان نائب امام زمان(عج) به نهضت رنگ و بوی خاصی بخشید. آن پیرمرد کوچک با عقل بزرگی که داشت در آن برهه زمانی خاص از تاریخ ا بسیج ملت و امکاناتی اندک و وسایل ارتباطی ضعیف توانست ضربه بزرگی بر استعمار انگلیس وارد آورد.
میرزای شیرازی ابتدا دولت ایران را نصیحت کرد و از عواقب خطرناک اجرای قرارداد برحذر داشت.
وی طی نامه ای به ناصرالدین شاهبه آثار زیان بار این قرارداد به شرح زیر اشاره کرد: «عرضه می دارد که اجازه مداخله اتباع خارجی در امور داخله مملکت و مخالطه و تودد آن ها با مسلمانان و اجرای عمل بانک، توتون، تنباکو، راه آهن و... از جهاتی چند، مناف صریح قرآن مجید و نوامیس الهیه و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است.»
این نصایح در شاه اثری نکرد و دواتیان از در تهدید و ارعاب مردم درآمدند و میدان عمل بیگانگان در ایران نه تنها محدود نشد بلکه وسعت بیشتری پیدا کرد. متعاقب آن ناگهان حکمی در سراسر کشور منتشر شد که نه تنها قبل از آن در تاریخ ایران سابقه نداشت بلکه بعدهانیز ایران چنین حکمی را به خود ندید. حکم میرزا خلاصه، کوتاه و شکننده بود: «بسم الله الرحمن الرحیم. الیوم استعمال تنباکو و توتون بای نحو کان در حکم محاربه با امام زمان عجل الله تعالی است. حرره الاحقر محمدحسن الحسینی»
متن حکم براستی موثر بود و بر زمینه های سال ها تلاش مداوم علمای دین برای ازدیاد آگاهی های مردم جاری شد. این حکم عواطف و اعتقادات شیعیان را تکیه گاه نهضت ساخت. دامنه نفوذ این حکم از زبان مورخان شنیدنی است.
اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات می نویسد: «طوری مسئله تنباکو مهم است که حتی اندرون شاه به هیچ وجه نمی کشد. شنیدم شاه فرموده بود به زنان خودش که کی قلیان را حرام کرده؟ بکشید...! یکی از خانم ها عرض کرد: همان کسی که ماها را به شما حلال کرده... شاه فرمود: من می کشم، شما ها بکشید...! یکی از زن ها گفت: تکلیف مردم این نیست که تقلید شما را بکنند»
امین الدوله در خاطرات خود می نویسد: «فرنگی مآبان، یعنی جوانان بی مبالات زمان نیز که به فرایض و مستحبات دینی اعتقاد و اعتنا نداشتند، به اهل دین و آیین مقدسان تاسی کرده و سیگار و سیگارت نکشیدندو قهوه خانه ها بسته ماند و دل تریاکیان شکسته.»
شیخ حسن کربلایی در کتاب تاریخ دخانیه می نویسد: «کار به جایی رسید که یهود و نصاری نیز به متابعت از اسلام، دخانیه را در ظاهر متارکه نمودند. حتی اوباش گفته بودند که اگر هم گناهی مرتکب شویم، امید بخشش و شفاعت داریم اما اگر قلیان بکشیم، چه کسی ما را شفاعت می کند؟ نقل است ظل السلطان حاکم مستبد اصفهان، به آیت الله آقانجفی اصفهانی پیغام داده بود: شراب که از تنباکو نجس تر است. همان قدر که در باب نهی شراب می گویید، در باب تنباکو هم بگویید. این اقدامات چه چیز است؟ آقانجفی جواب داده بود: تکلیف شرعی ما این است؛ شما به تکلیف عرفی خودتان اقدام کنید.»
شنیدنی ترین مطلب، کیفیت انتشار حکم تحریم است، حکم میرزا در روز پنج شنبه اول جمادی الاول 1309 ق در تهران به دست میرزای آشتیانی رسید و به رغم تلاش انگلیسی ها برای جلوگیری از انتشار حکم با توجه به این که کلیه تلگراف خانه ها در دست ماموران انگلیس بود، حکم در همان روز در تهرانو ظرف سه روز در تمامن ایران پخش شد؛ به گونه ای که صبح روز شنبه در سراسر ایران هیچ کس دخانیات مصرف یا معامله نمی کرد.
پس از اجرای حکم تحریم، روز یکشنبه دوم جمادی الثانی از جانب ناصرالدین شاه ابلاغی به میرزای آشتیانی رسید؛ مبنی بر این که تکلیف شما منحصر به یکی از دو کار است:
- یا در مجالس و منابر به طور علنی تحریم را لغو کن
- یا فورا از تهران خارج شو.
میرزای آشتیانی اعلام می کند که شکستن حکم تحریم میرزا توسط او امکان ندارد؛ لذا از شهر بیرون خواهد رفت.
پخش خبر تبعید میرزای آشتیانی از تهران، شهر را یکپارچه به هیجان کشید، فردای آن روز مردم مغازه ها را بستند و دسته دسته به طرف منزل میرزای آشتیانی به راه افتادند. زنان نیز گروه گروه به جمعیت مردان پیوستند. موج جمعیت با شور و غوغا و گریه و فغان به میدان ارک تهران نزدیک می شد. شورش عظیمی در تهران برپا شده بود. زنان با شعار شاه باجی شاه باجی سبیلو ناصر الدین شاه را مورد تهاجم قرار دادند و عده ای با فریاد یا علی یا حسین به دست ماموران شاه کشته شدند. شهادت این چند تن به نهضت عمق و وسعت بیشتری بخشید.
به دنبال این اتفاقات و توجه نهضت به مخالفت با حضور خارجیان در ایران، عدهای از فرنگیان ساکن تهران در روز دوشنبه از شهر خارج شدند و جمع دیگری که باقی مانده بودند، شبانه با لباس زنانه از شهر فرار کردند.
روز چهارشنبه جمعیت انبوهی بر حسب اعلام قبلی در مسجد شاه تهران جمع شدند. ناصرالدین شاه مجبور به عقب نشینی شد و از تبعید میرزای آشتیانی منصرف گردید و متعاقب آن در روز پنجشنبه با صدور دست خطی در مقابل اراده میرزای شیرازی و قیام عمومی ملت اعلام عجز کرد: «جناب امین السلطان، علاوه بر امتیاز دخانیات داخلی که چند روز قبل موقوف شده بود، این روزها امتیاز خارجه را هم موقوف فرموده ایم، کلیه این عمل به طور سابق شده است. به تمام علما، حکام، مردم اطلاع دهید که مطمئن باشند و به رعایا حالی کنند.»
در تب و تاب نهضت تحریم، سفیر روس در سفارت این کشور میهمانی بزرگی ترتیب داد که سفرای خارجی و رئیس کمپانی رژی در ایران در آن شرکت داشتند. او در این میهمانی مسائلی را مطرح کرد که دانستن آن در جای خود مهم است.
میهمانی تاریخ سفیر روس
سفیر روس در این میهمانی گفت: «مرا از ترتیب این مجلس غرضی جز این نیست که شرح دهم... که آقایان امروزه معادل دو کرور مالیات از اجناس و محمولات فرنگستان از قبیل قلیان، سرقلیان چینی و بلور در جاهای خود موقوف و معطل مانده و حال معلوم نیست چه خواهد بود. این مرد صاحب امتیاز دخانیه، عملی را برخلاف آیین مسلمانان با دولت گذرانیده و چون این گونه عمل مطابق اصول اسلام نبوده است، رئیس اسلامیان... رفع و ابطال این عمل را در این دیده که مسلمانان را از استعمال دخانیات ممتنع دارد... دو کلمه در خصوص منع مسلمانان نوشت و فرستاد. این نوشته به محض وصول در ظرف یک نیم روز در شهر به این عظمت همه جا منتشر شد و به محض انتشار این دو کلمه، تمام مسلمانان، با اینکه هنوز صحت و صدق این نوشته بر اکثر ایشان محقق نشده بود، تنها به احتمال اینکه شاید صحیح باشد، این چنین عادت پانصد ساله را یک دفعه –چنان که می بینید- متارکه نمودند. حال شما سفرای محترم که وکلای دول بزرگ اروپائید، بفرمایید که منشا این همه خسارات و ضرر و تدارک آن را درچه می دانید؟ این مطلب تا این حد جزئی است و این مقدار ضرر را می توان تحمل کرد ولی هرگاه این مرد صاحب امتیاز اندکی دیگر این معامله را دنبالکند و آن مرد بزرگ اسلام نیز برای دفع طرف مقابل بنای تشدید در آن گذارده بنویسد که شرب چای نیز همین حال را دارد، هیچ تصور کرده اید چه تعداد مالیات از اجناس و محمولات فرنگستان که لوازم این کار است –از قبیل قند، چای، سماور، قوری، سینی، استکان و نعلبکی و...- عاطل و باطل مانده تا چه پایه سکته به کلیه تجارت فرنگستان وارد خواهد آمد؟ این گرفتم آسان است. اگر این مرد بنویسد که تمام البسه و اجناس که از فرنگستان به ایران حمل و نقل می شود، حالش همین و استعمالش روا نیست بلکه مایحتاج مسلمانان باید مثل سابق از داخل مملکت فراهم شود، شماره گرفته اید چند باب بزرگ از تجارت تمام دولت اروپا از این رهگذر به کلی مسدود خواهد گردید؟ این را هم هرگاه سهل گیریم، این شخص بزرگ نافذالکلمه حکم بدهد که بر مسلمانان حتم و لازم است که تمام فرنگیان که در بلاد اسلام منتشرند همگی باید قتل و اعدام نمود، هیچ می دانید آنگاه چه خواهد شد؟... معلوم است که نه تنها دولت متبوعه من در معرض این گونه مخاطره واقع است بلکه دولت متبوع شماها که حاضر در این مجلسید، حتی دولت انگلیس نیز در این مفاسد و مضار شریک و سهیم خواهند بود.»
یک اعلامیه تاریخی
در آستانه نهضت مشروطه علما، مراجع شیعه درباره مبارزه با سلطه اقتصادی اجنبی اطلاعیه شورانگیزی منتشر کردند. این اعلامیه به عنوان سند معتبر تاریخی در حمایت از حفظ استقلال و هویت ملی ایران آموزنده است:
«این خدام شریعت مطهره... متعهد و ملتزم شرعی شده ایم که... فعلا از پنج شرط زیر تا جائی که ممکن است تخلف نکنیم:
اولا؛ قباله جات و احکام شرعیه از شنبه به بعد باید روز کاغذ ایران بدون آهار نشوته شود. اگر بر کاغذهای دیگر نویسند، مهر ننموده و اعتراف نمی نویسیم. قباله و حکمی هم که روی کاغذ دیگر نوشته بیاورند و تاریخ آن بعد از این قرارداد باشد، امضا نمی نماییم. حرام نیست کاغذ غیرایرانی و کسی را منع نمی شویم. ماها به این روش متعهدیم.
ثانیا؛ کفن اموات اگر غیر از کرباس و پارچه اردستانی یا پارچه های دیگر ایران باشد، متعهد شده ایم بر آن میت ماها نماز نخوانیم. دیگری را برای اقامه صلوه بر آن ملیت بخواهند، ماها را معاف دارند.
ثالثا؛ ملبوس مردانه جدید که از این تاریخ به بعد دوخته و پوشیده می شود، قرار دایدیم تا حد امکان هرچه بدلی در ایران یافت می شود، لباس خودمان را از آن منسوج نماییم و منسوج غیرایرانی را نپوسیم و احتیاط نمی کنیم و حرام نمی دانیم لباس های غیر ایرانی را اما ماهاملتزم شده ایم حتی المقدور بعد از این تاریخ ملبوس خود را از نسج ایرانی بنماییم. تابعان ماها نیز کذلک و متخلف توقع احترام از ماها نداشته باشد. آنچه از سابق پوشیده داریم و دوخته ممنوع نیست استعمال آن.
رابعا؛ میهمانی ها بعد ذلک ولو اعیانی باشد -چه عامی چه خاصه- باید منحصر باشد به یک پلو، یک خورش و یک افشره. اگر زاید بر این کسی تکلف کرد، ماها را به محضر خود وعده نگیرد. خودمان نیز به همین روش میهمانی می نماییم. هرچه کمتر و مختصر تر از این تکلف کردند، موجب مزید امتنان ماها خواهد بود.
خامسا؛ وافوری و اهل وافور را احترام نمی کنیم و به منزل او نمی رویم؛ زیرا که آیات باهره ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و لا تسرفوا ان الله لایحب المسرفین؛ لاتلقوا بادیکم الی التهلکه و حدیث لاضرر و لاضرار ضرر مالی، جانی، عمومی، نسلی، دینی، عرضی و شغلی آن محسوس و مسری است و خانواده و ممالک را به باد داده. بعد از این هر که را فهمیده ایم وافوری است، به نظر توهین و خفت می نگریم.
شیخ محمد تقی نجفی، حاج آقا نورالله نجفی، حسین بن جعفر الفشارکی، شیخ مرتضی ریزی، میرزا محمد تقی مدرس، حاج سید محمد باقر بروجردی، حاجی میرزا مهدی جویباره ای، جناب رکن الملک، سید ابوالقاسم دهکردی و...»
