اعتماد به نخبگان، رمز غلبه بر مشکلات است

خبرنامه دانشجویان ایران: محمدسعید سرافراز،  دانشجوی دکتری مهندسی برق دانشگاه شریف، دارنده  مدال طلای المپیاد ریاضی و مسئول سابق بسیج دانشجویی دانشگاه نیز در دیدار دانشجویان نخبه با رهبر انقلاب، سخنرانی کرد.

به گزارش خبرنگار «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ متن سخنان سرافراز را در ادامه می‌خوانید:

باسمه تعالی

محضر مقام عظمای ولایت، حضرت امام خامنه­‌ای (مدظله)؛
آقاجان سلام؛
هم‌چنان که فرموده‌اید، علم‌وفناوری «زنجیره‌ای از ایده و فکر و سپس علم و فناوری و سپس تولید و بعد بازار» است که ما باید تکمیل بکنیم. در سال‌های اخیر و به دنبال تاکیدات فراوان شما بر مفهوم اقتصاد مقاومتی و متناسب با اولویت مشکلات اقتصادی، فضای حاکم بر جوامع نخبگانی، حکایت از گرایش این جوامع به آخرین جزء زنجیره مذکور؛ یعنی مقوله تجاری‌سازی محصولات دانش‌بنیان، داشته است. این اتفاق مبارک، به خوبی باعث شده­است که جریانی از دانشگاه و نخبگان آن به جای توجه به پژوهش­ها و مقالات غیرکاربردی به سمت این فضا حرکت نمایند که باید خداوند بزرگ را به خاطر این اتفاق شکر نمود.

نخبگان انقلابی؛ یعنی آن‌هایی که از منظر انقلاب اسلامی به راهبرد پیشرفت علمی می‌نگرند از این فضای حاکم، مستثنی نبوده‌اند اما در عین حال، به نظر ایشان، برخی مولفه‌های تشکیل دهنده­ این فضا، آسیب و بلکه در پاره‌ای موارد، تهدید محسوب می‌شود که در ادامه به دو مورد از مهم‌ترین آن‌ها خواهم پرداخت.

نخستین مولفه نامطلوب، نوع قرائتی است که از مقوله تجاری‌سازی محصولات دانش‌بنیان، عرضه و تثبیت شده است و از سوی برخی نهادهای متولی نیز، ترویج می‌شود. این قرائت در برابر فهمی ماموریت‌محور و انقلابی از مقوله تجاری‌سازی علم‌وفناوری قرار دارد. در این فهم تولید ارزش افزوده اقتصادی ذیل تحلیلی کلان از نیازهای اولویت‌دار نظام و مردم محقق می‌شود؛ فضای فعلی و حاکم، مشتمل بر نوعی فهم سودمحور و سوداگرایانه است که بر اساس آن، بیشینه‌سازی سود شخصی و بنگاهی ارزش محسوب می‌شود. نتیجه این فهم، در بهترین حالت، چیزی بیش از عرضه محصولاتی خدماتی و روبنایی نخواهد بود؛ حال آن‌که نظام، در زمینه‌های زیرساختی، نیاز‌های اولویت‌دار فراوانی دارد و به­نظر می­رسد اقتصاد دانش­بنیان بیش از آن­که اقتصادی خدماتی باشد اقتصادی مبتنی بر فناوری و توسعه زیرساخت­هاست. علاوه بر این­ها، انتظار زودبازدهی اقتصادی سریع از فعالیت­های علمی نتیجه­ای جز پیروی کورکورانه از آن­چه در کشورهای دیگر تاکنون انجام گرفته است، نخواهد داشت و این راهبرد با «تولید علم که یعنی رفتن راه­های که به­نظر راه­هایی نارفته­ای است» در تناقض می­باشد و کشور را عقب نگه خواهد داشت.

ترویج اندیشه‌های سوداگرایانه بنگاهی در فضای نخبگانی دانشگاه، سبب می‌شود که نخبه علمی، به جای آن‌که در راستای تحقق آرمان «مرجعیت زبان فارسی در دنیای علم» گام بردارد، به صورت نیروی انسانی مورد نیاز بنگاه‌ها و سرمایه‌گذارها، بازشناخته شود و دانشگاه، به یک ظرف بزرگ حاوی نیروی انسانی تقلیل پیدا کند. این‌که امروز، حضور بنگاه‌ها در دانشگاه‌ها بیش‌تر از حضور مراکز تحقیقاتی راهبردی و صنایع زیرساختی در آن است، شاهدی بر این مدعاست. نتیجه­ی این رخداد این خواهد بود که به­جای توجه به حدیث شریف «العلم سلطان» در عمل به عبارت «التجاره سلطان» توجه خواهد شد.

دومین مولفه نامطلوب، غفلت از سایر اجزای درخت علم، به بهای توجه مضاعف به ثمره آن؛ یعنی تولید ارزش‌افزوده اقتصادی است. توجه مضاعف به ثروت‌آفرینی از طریق علم، با توجه به اولویت‌های کنونی انقلاب و نظام، موجه و بلکه ضروری است. اما غفلت از سایر اجزا نظیر علوم و فناوری­های پایه، در بلند مدت خسارات جبران‌ناپذیری را به همراه دارد. همان‌طور که فرموده‌اید، رشته‌هایی نظیر مهندسی که محمل اصلی ثروت‌آفرینی از طریق فناوری است، «به آن پولی شبیه است که انسان در جیبش می‌گذارد که خرج کند» اما «همه زندگی که همین پول امروز نیست! این رشته‌ها، پشتیبانی کننده و اساس تشکیل دهنده‌ای را احتیاج دارد که علوم و فناوری­های پایه از این قبیل است».

غفلت از رشته‌های پشتیبانی‌کننده در فضای حاکم بر دانشگاه و در برنامه‌های دستگاه‌های اجرایی کشور به گونه‌ای است که اگر یک نخبه علمی، ایده‌ای خدماتی برای تجاری‌سازی داشته باشد، فرصت‌ها و زمینه‌های فراوانی را برای پیگیری ایده خود در پیش روی می‌بیند اما چنان‌چه او، ایده‌ای برای پاسخ‌دهی به مسائل بنیادین موجود در علوم پایه یا حتی فناوری‌های راهبردی داشته باشد، به مراتب حمایت کم‌تری را شاهد خواهد بود.

البته این مولفه و آسیب، ریشه در تاریخ دارد و این رشته‌های اساسی «مدت‌ها در این کشور فراموش شده بوده» و هم­چنین «اگر کسی در این‌ها دقت کند ممکن است رگه‌های سوء نیت را هم در این کار پیدا کند». در شرایط فعلی نیز، غفلت از ریشه‌های پیشرفت علمی، به دنبال برجسته شدن عناوینی نظیر «دانشگاه کارآفرین» و «نظام ملی نوآوری» که به ثروت‌آفرینی اقتصادی اصالت می‌دهند، از آسیب‌های مشهود فضای موجود محسوب می‌شود.

با در نظر گرفتن این تحلیل، هسته­هایی نخبه و انقلابی در قالب مرکزی شکل گرفته تا با تلاش برای تولید فناوری­های پایه و راهبردی گامی در این راستا بردارند. تولید رادارهای برد بلند و خیلی بلند، تجهیزات اندازه­گیری موردنیاز صنایع هسته­ای، سامانه­های گاز سبک، موتورهای هوایی و سامانه­های تصویربرداری فوق سریع تنها نمونه­ای از فعالیت­های این هسته­های انقلابی است که گزارش مفصل آن خدمت شما تقدیم می­گردد. هرچند این حرکت­ها با تکیه به تعهد نیروها و با بضاعت اندک پیش خواهد رفت اما در حال حاضر با توجه به تعدد برنامه­های حمایتی و تشویقی برای حرکت­های مبتنی بر تجاری­سازی، خلاء برنامه­ای جدی برای تحرک و تعدد بیش­تر حرکت­های مبتنی بر فناوری­های راهبردی در کشور به شدت احساس می­گردد.

علاوه بر تولید و توسعه فناوری توسط نخبگان، با تمرکز بر استعدادهای جوان در مقاطع پایین­تر، در قالب مرکزی جدید، سازوکاری طراحی گردیده و در حال اجرا می­باشد تا این نسل برای تولید فناوری­های راهبردی در آینده جهت­دهی و آماده شوند و به­نظر می­رسد بهترین روش اجرا نمودن این راهبرد برای این مستعدین، اعتماد به آن­ها و فراهم کردن زیرساخت­های لازم برای آزادسازی ظرفیت­های آن­ها می­باشد. شاید بهترین بستر برای محقق شدن این مهم، همان تشکیل «هسته­های نخبگانی» مدنظر حضرتعالی است که با رویکرد پیشروی در حوزه علوم پایه و فناوری­های راهبردی، با هدایت اساتید متعهد می­تواند دنبال شود.