حصار نامرئی «خندوانه»

خبرنامه دانشجویان ایران: مدتی است که از پخش سری چهارم خندوانه می گذرد٬ تیم موفقی که با مجری گری رامبد جوان مدت هاست صدرنشین یکی از پرمخاطب ترین برنامه های تلویزیون ما شده است. برنامه ای که تا مخاطب تقریبا ثابتش نباشی نمی توانی به راحتی از متفاوت بودنش مطلع شوی.

به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ به همین مناسبت سعید عنایتی* در یادداشتی به نقد و بررسی این برنامه پرداخته است: نوع کار برنامه ای که می بینید بیشتر حول محور talk show  که بهتر است بگوییم «گپ و گفت نمایشی» می چرخد. و  talk show به برنامه تلویزیونی گفته می‌شود که در آن یک یا چند مجری و یک یا چند مهمان پیرامون موضوع خاصی به گپ‌وگفت می‌پردازند. معمولاً مهمانان دعوت‌شده دارای تجربه‌هایی در برخورد با موضوع مورد بحث هستند و نظرات غیرتخصصی و شخصی خود را بیان می‌کنند.

خندوانه در کنار بهره وری از این نوع کار سعی کرده با نزدیک کردن خود به مردم یا اصطلاحا امور خودمانی از نام برنامه تا دکور و اجرا و لوکیشن های خودمانی جای بهتری در دید مخاطب داشته باشد. از جذابیت های طنز و موسیقی نیز طوری استفاده شده که می توان گفت حتی موسیقی هم در کنار طنز از پایه های اصلی خندوانه است.

اما اینکه اصلا کار برنامه ساز چیست و تا چه حد باید از جذابیت ها بهره ببرد؟ و اصولا آیا محدودیتی در بهره ازجذابیت ها وجود دارد یا خیر؟ بحثی مفصل است که اینجا بدان نمی پردازیم.

دو مساله روبروی ماست:
اولا. آن چه که بیشتر خندوانه را مخاطب پسند کرده صرفا موارد بالا نیست و موارد دیگریست که شاید خندوانه ۴ از آن غافل شده.

مساله جذابیت حضور جناب خان تنها بخاطر یک عروسک بامزه و صدای فوق العاده گوینده و حاضر جوابی های شیرین اش نیست.

آن چیزی که جناب خان را متفاوت می کند آشنا بودن شخصیت جناب خوان با بحث فولکلور یا فرهنگ عامیانه است، آشنایی با زبان و لباس و هنر و آوازها و سرودهای محلی مناطق مختلف ایرانیان که یکی از پر قومیت ترین کشورهای جهان است، قدرتی را به جناب خان عطا کرده که هر قومی را به این شخصیت متصل می کند و اشخاص مختلف در فرایند ارتباطی خود مقدمتا با اعتماد به این شخصیت با وی همراه می شوند و همانند کسی که سال هاست او را می شناسند به شیرین کاری هایش دل می سپارند.

به جرات می توان گفت یکی از مهم ترین دلایل پربیننده شدن برنامه اعتماد مردم به شخصیت جناب خان بوده و اگر امروز خندوانه در سری چهارم خود مخاطبینی دارد که پای برنامه اش می نشیند یکی از مهم ترین دلایلش همین اعتمادی است که از طریق شخصیت عروسکی و  فولکور بدست آورده است.

در این صورت شخصا به عنوان مخاطب تقریبا ثابت برنامه های خندوانه از سری دوم به بعد، سری چهارم این برنامه را تا این جای کار عقب مانده تر از سری های قبلی اش می دانم و از ابتدا تا انتهای برنامه اش منتظر آن اتفاق مهم برنامه ام که گویی نمی رسد!

باید دید آیا تیم رامبد جوان چیز دیگری در چنته دارد که جایگزین نقطه قوت سری های قبلش کند یا خیر...

دوما خندوانه رسالتش را صرفا خنداندن مطرح میکند اما پارا فراتر و به سمت آگاهی بخشیدن به مخاطب نیز می گذارد (همانند جنس برنامه های سرگرم آموزی ment education) و  از ظرفیت رسانه ای اش (media capacity) بیشترین بهره را می برد، این همان چیزی است که انتظار مارا از خودش بالا می برد٬ با این حال می بینیم خندوانه مرز خود را مشخص نمی کند و ساختارسازی خاصی نمیکند و نمی خواهد صرفا بخاطر ساختارش مخاطب اش را از دست بدهد٬ لذا سعی می کند قسمت سرگرمی (fun) قضیه را بالاتر از هر قسمتی نگه دارد که گاهی اوقات به لودگی نیز روی می آورد (مخصوصا در فصل جدید).

باز هم این تنها یک سوی ماجراست٬ ماجرای دیگر آنجاست که قشر میهمانانی که در خندوانه دعوت می شوند‌ به تناسب همان دوگانه آموزش، طنز یا آگاهی، جذابیت است که قسمت دومش عموما غلبه دارد و ماجرا اینجاست که چرا جنس غالب میهمانان، دستچینی از دوستان و نزدیکان فکری به سازندگان این برنامه اند اما ادعای مردمی بودن همچنان باقیست؟

و ما باید تفکیک قائل شویم بین جذابیت (مردم پسند بودن) با مردمی بودن (ازجنس مردم بودن) برنامه.

بحثی که بر می گردد به مخاطب شناسی و خندوانه طوری القا کرده و پیش می رود که گویی درصد بیشتری از مردم ایران همان چیزی را می پسندیدند که آنها می پسندند٬ که البته دور از انصاف است که بعضا تلاش این گروه را در جلب توجه انواع قشرهای مختلف سیاسی و مذهبی وقومیتی نبینیم، اما غلبه موضوع با تفکر طبقه شبه روشنفکری است که بدنه هنرمندان را دربرمی گیرد و معمولا در بخش میهمانان برنامه رخ می نماید.

میهمانانی که به دلیل جذابیت های مطرح شده برنامه خندوانه، خواه ناخواه بر محبوبیتشان می افزاید و در واقع فرهنگ و سبک زندگی شان را به عنوان یک الگو در لابه لای حرف ها و رفتار ها عرضه می کند، این همان نکته و نقدی  است که شاید به نوعی دیگر متوجه برنامه هایی از جنس talk show  مثل دورهمی و بعضا ماه عسل نیز می باشد.

باید دید خندوانه تا کجا می تواند با این حصار نامرئی که دور برنامه اش کشیده است هر قشری را به سمت فرهنگ خود جذب کند و این حصارش را گسترده تر کند و آیا برای ما در ساخت و بهره از برنامه این جذب مخاطب اصالت دارد یا فرهنگی که به مخاطب ارائه می شود؟

* دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت رسانه