قدرت یا غرب

درست 200 سال پیش بود که آن روند توانمندی و این روند ناتوانی در نقطه‌ای به هم رسیدند. آن تقاطع جنگ ایران و روس بود. در این زمانه که «ما»ی ایرانی اولین مواجهه خود با غرب را تجربه کرده و می‌زیست به ناگاه با لگد محکم شکست از جنگ از خواب پرید. این جنگ فراتر از تغییر مرزهای جغرافیایی تاثیر عمیقی بر ذهنیت ایرانیان گذاشت و میل بهبودخواهی را در ایشان بیدار کرد. این بیداری هزینه گزافی داشت اما بالاخره اتفاق افتاد و ناگاه ایرانی شکست‌خورده، خود ناتوان را در برابر غرب مدرن توانمند دید.

میل بهبودخواهی از اینجا شروع به رستن کرد. ذیل این میل دوگونه الگو برای پیشرفت ایران تجویز شد. الگوی اول را افرادی نظیر میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی، سفیر ایران در غرب نمایندگی می‌کردند. کسی که وقتی به‌عنوان سفیر ایران به غرب سفر کرد کتاب «حیرت‌نامه» را به رشته تحریر درآورد. کتابی که عقده کهتری در خط‌به‌خط آن نسبت به غرب مشهود است و الگوی دوم را افرادی نظیر میرزای شیرازی بزرگ‌مرجع شیعیان نمایندگی می‌کردند. کسی که وقتی واردات قند و کالای خارجی به کشور رو به زیادت کرد بیان داشت: «درخصوص مفاسد ورود اجناس و کالاهای بلاد کفر به سرزمین ایران، همیشه ملتفت به آن بوده‌ام و زیاده‌روی در این امر را مایه‌ خرابی دین و دنیای مسلمانان می‌دانم.»

الگوی اول سر تا پا غربی شدن و رفتن ذیل غرب را پاسخ میل بهبودخواهی خود می‌دانستند و الگوی دوم پیشرفت درون‌زا و استحکام ساخت درونی قدرت را راه‌چاره و پاسخ به میل بهبودخواهی ایرانیان می‌دانستند. الگوی اول «وابستگی» را راه توسعه می‌دانست و الگوی دوم «استقلال» را راه‌حل پیشرفت و قدرتمند شدن. یکصد سال گذشته دوره تاریخ‌آفرینی این دو الگو در تاریخ معاصر ایران بود. یکصد سالی که عده‌ای بر «غرب» تاکید داشتند و دیگرانی بر «قدرت» ملت.