اتاق شیشه‌ای بانک

خبرنامه دانشجویان ایران: زهره حسنی سعدی*// نظام تامین مالی در اقتصاد کشور ما که وظیفه ی تخصیص و تجهیز بهینه منابع را دارد متشکل است از بازار سرمایه و بازار پول. بورس نهاد بازار سرمایه و بانک نهاد نماینده بازار است. در کشورهای مختلف اقداماتی چون: 1) ایجاد و تضمین بازار برای محصولات تولید شده 2) استفاده از ابزارهای مالی بازارهای سرمایه 3) ارائه ی تسهیلات بانکی از راهکارهای تامین مالی بخش تولید محسوب می شود که در کشور ما به دلایلی مختلف به راهکار سوم یعنی تامین منابع مالی از محل منابع تسهیلات بانکی توجه بیشتری شده است. در واقع بانک و نظام بانک داری در کشور ما سهم به سزایی در تامین مالی بنگاه ها و پروژه های اقتصادی و هدایت نقدینگی دارند و هم چنین می دانیم در وضعیت کنونی اقتصاد، حل مسئله ی تامین مالی و هدایت نقدینگی که رشد اقتصادی را نتیجه می دهد. حل این مسائل منوط به عملکرد مناسب بانک و تصحیح نظام بانک داری در کشور است. به عبارت دیگر ساختار اقتصاد ایران بانک محور است و تا این حوزه اصلاح نشود نباید انتظار گشایش و توسعه اقتصادی داشت. هم اکنون در کشور شاهد پول شویی رانت و اختلاس های بسیاری هستیم که انجام  تمام این افعال غیر قانونی با حجم عظیم پول ممکن است. بانک به عنوان نهادی که با سرمایه عظیمی در ارتباط است به عنوان ابزار و بستری مناسب برای فسادهای مالی است. با طرح این مسئله متوجه می شویم که بانک مانند شمشیر دو لبه است و چگونگی استفاده از آن بسیار مهم و اساسی است. نظام بانکی ما با مشکلات و مسائل متعددی درگیر است از جمله: عدم هدایت منابع بانکی به سمت تولید و بخش مولد اقتصاد،  شرکت داری بانک ها، عدم وقوع معوقات بانکی، حفره های اطلاعاتی، ضعف سیستم گزارش دهی و...

یکی از مشکلاتی که در نظام بانکی کشور ما وجود دارد و ریشه ی مسائل دیگر تلقی می شود؛ نظام غیرشفاف بانکی است. برای حل این مشکل یکی از راه حل های مناسب اتصال بانک های اطلاعاتی برای رصد جریان پولی است که این در بستر شفاف سازی نظام بانکی صورت می گیرد بدین صورت که؛ امروزه دریافت تسهیلات با عنوانی و مصرف آن در جای دیگر امری عادی تلقی می شود. در صورت نظارت شفاف و سیستم های اطلاعاتی، هم مقصد پول مشخص میشود و هم سیستم های مالیاتی به خوبی می توانند به رصد سرمایه ها پرداخته و از فرار مالیات جلوگیری کنند. اهمیت ورود به این موضوع از آن جایی دو چندان می شود که به نظر می رسد باندهای قدرت و ثروت در این مسیر سنگ اندازی می کنند برای مثال دکتر صمامی در برنامه تلویزیونی ثریا که با نقد نظام بانکی پخش شد، اشاره کردند: ((یک مقدار که شروع می کنیم به نظارت و شفاف سازی داد می زنند که ناامنی در اقتصاد ایجاد شد.)) در مقام دفاع از این نقد وارد شده که در صحبت های دکتر صمامی ذکر شد می توان به نکات زیر اشاره کرد:  دخالت در حساب های شخصی وقتی برای فرد مشکل ایجاد می کند که در اختیار اشخاص دیگر قرار بگیرد اما در این جا بحث از مقام حقوقی یعنی حکومت است و از آن جایی که مبنای حکومت در کشور اعتماد مردم و رای آن هاست این حق اولیه به حکومت داده شده است البته لازم است که حکومت نیز این اعتماد را به مردم بدهند که اطلاعات شما در نهادهای نظارتی مطمئن نگه داری می شود. 

در کشورهای پیشرفته از لحاظ اقتصادی و مادی هم دسترسی به اطلاعات اقتصادی فردی وجود دارد تا مالیاتی که گرفته می شود با یارانه ای که پرداخت می شود هدف مند باشد. برای مثال می توان به کشورهای عضو OECD اشاره کرد که علی رغم اهمیتی که  برای محرمانه بودن حساب های شخصی افراد قائل اند دسترسی به این اطلاعات را به طور مستقیم یا غیر مستقیم برای مراجع مالیاتی  مجاز دانسته اند. در این مقوله می توان به آیه قرآن هم استناد کرد در جایی که آمده است "خذ من اموالهم صدقه" یا حکم "و فی اموالهم حق معلوم" با توجه به این دو آیه می توان گفت که باید غنی و فقیر برای حکومت شناخته شوند تا این احکام اجرا شود.

نکته ی مهم دیگری که در مورد معلوم نبودن مصرف تسهیلات بانکی پیش می آید این است که این عدم نظارت و نبود مقررات خاص موجب می شود که بانک ها منابع مالی خود را به بخش مولد اقتصادی تخصیص ندهند. آن هم در شرایطی که با رکود تورمی مواجه هستیم و تولید نقش بسیار مهمی دارد. بانک ها تسهیلات خود را به بخش های بازرگانی و تجاری بیشتر اختصاص می دهند به دلایل متفاوتی من جمله: بالا بودن ریسک  تسهیلات بخش تولید و طولانی تر بودن زمان بازپرداخت آن ها. این مشکلات به دلیل در کار بودن منافع و سود گروه اندکی است که به علت نفع خود از کارهای تولیدی دراز مدت خودداری می کنند و به راحتی با ساختار غیرشفاف نظام بانکی مصوباتی را هم که برای بخش تولید ابلاغ می شوند را دور می زنند. قطعا وجود یک نظام شفاف می تواند جلوی دست اندازی افراد و سوء استفاده از منابع عظیم مالی را بگیرد که مستلزم اتصال بانک های اطلاعاتی به یک دیگر است.‌ بنابراین انتظار می رود از مسئولین با جدیت به اجرای  سازوکارهای شفاف سازی  در سیستم بانکی توجه داشته باشند که به منزله ی پیشگری از جرایم است.