به گزارش گروه بین الملل «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ یکی از مهمترین چالش های ذهنی که در خلال جنگ روسیه و اوکراین برایم پیش آمده، این است که انقلاب اسلامی نظریه روابط بین الملل متناسب با اهداف و آرمان خودش را تولید کرده است یا نه؟ آیا رویکرد فعلی مقامات جمهوری اسلامی و موضع رسمی نظام در این تحولات که رویکردی مبهم و گنگ است و در نگاه اول مصلحت اندیشانه و تهی از حریت و شجاعت و استقلال به نظر می رسد، بر مبنای یک نگاه راهبردی و با پشتوانه ایدئولوژیک بنا شده یا مانند خیلی از مواضع بین المللی دیگر ما، حیرتزدگی و دستپاچگی منجر به انفعال و بیان حرفهای کلی و گرد شده است. در این چند سال اخیر، به شدت خلا تبیین استراتژی مناسب ما در برابر بلوک شرق و به خصوص روسیه و چین وجود داشته و تا تولید نظریه راهبردی در این خصوص خیلی راه داریم.
هنوز که هنوز است، مردم در بهت و جهل نسبت به پیمان ها، قراردادها، ملاقاتها و گفتگوهای مقامات جمهوری اسلامی و قدرتهای شرقی هستند. گویا دیگر از نگاه استقال طلبانه و ضد ظلم و ستم و توحید خواهانه ای که در نامه امام به گورباچف موج میزند، اثری نیست. به بیان دیگر شاید ما بتوانیم آرمانشهر خود را توصیف کنیم و جهان و روابط بین المللمان را بر مبنای آموزههای اسلام و تمدن اسلامی بیان کنیم، اما درکشف مسیرهای منتهی به آن ایده آل، در ِگل مانده ایم.
نمیدانیم کلان ایده ما برای نظام جهانی چیست و باید در چه جهتی حرکت کنیم. مثلا میدانیم که ساختار نهادهای حقوق بشری و بین المللی درخدمت منافع نواستعمارگران و مستکبران است و نظم نوین جهانی اتفاق نامبارکی است اما نمیدانیم که برای جایگزینش چه باید کرد و در کوتاه مدت و میان مدت چه طراحی باید داشته باشیم. یا مثلا نمیدانیم با چین و روسیه ای که همسویی استراتژیک میان ما و آنها وجود دارد، چه کنیم و در برابر ظلم و فسادهای این کشورهای نیمه همسو با ما چه موضعی اتخاذ کنیم. متأسفانه در کشور این طراحی برای سیاست بین الملل متولی دقیقی هم ندارد. چرا که وزارت خارجه خود را اپراتور صرف میبیند و ادعا میکند تنها مجری دستورات شوراهای بالادستی است و این شوراهای بالادستی هم یا استراتژی دقیق و کارشناسی شده ای ندارند و یا ملت را محرم نمیداند تا به اطلاع ایشان برساند؛ که از ترکیب این شورا های عالی، احتمالا چنین بر می آید که احتمال حالت اول بیشتر است.
اما در باب جنگ روسیه و اوکراین با دو نقل قول شروع کنیم. آنجایی که جو بایدن در جمع مدیران کسب و کارهایی همچون جنرالموتورز، اپل و آمازون -که در این ترکیب جمعیتی نشانه هایی است برای خردمندان- میگوید«: اکنون زمانی است که اوضاع دارد تغییر میکند. قرار است یک نظم نوین جهانی شکل بگیرد، و ما باید آن را رهبری کنیم. و در انجام این کار، باید بقیه دنیای آزاد را متحد کنیم».
نقل قول دومی که در تحلیل راه گشاست، صحبت های پوتین در سال 2014است: «غربی ها به رهبری آمریکا فکر می کنند که از سوی خدا مأمور شده اند تا دربارۀ سرنوشت مردمان دیگر تصمیم بگیرند». او همچنین عنوان کرد که «: غربی ها دائما تلاش کرده اند ما را به گوشه ای برانند؛ به خاطر اینکه بر استقال خود ایستاده و از آن دفاع می کنیم». و باز ادامه میدهد«: به نظر من، وقتی جهان تک قطبی بشود یا از زمانی که کسی تاش کند آن را به این شکل دربیاورد، همواره یک قطب این توهم را دارد که همۀ مسائل را میتوان از طریق قدرت حل و فصل نمود». و دوباره با نقل قولی از جو بایدن این بار زمانی که در سال 1395شمسی در کسوت معاون اوباما بود ادامه میدهیم«: قول میدهم باز این ماجرا رخ دهد و مقصود نهایی کاملا روشن است: نابودی نظم لیبرال جهانی». او در آن سال، این صحبت را در زمانی که بحث دخالت روسیه در انتخابات آمریکا داغ بود بیان میکند و در آنجا روسیه را خطری بزرگ برای نظم لیبرال جهانی معرفی کرده است.
این سه گفتار کوتاه شاید خاصهای از علت اصلی بحران اوکراین از سال 2004را ارائه میکند. وقوع دو انقاب رنگی در طی شش سال و الحاق شبه جزیره کریمه به خاک روسیه و در نهایت جنگ تمام عیار در خاک اوکراین، ما را به این سمت سوق میدهد که در دنیایی زندگی میکنیم که گزاره های زیر در آن صادق اند.
1) آمریکا در حال اشاعه و رواج نظم مورد نظر خود و یکپارچه کردن جامعه جهانی بر مبنای ارزش های خود است
2) قدرتهایی مانند روسیه میخواهند به جایگاه ابرقدرتی سابق برگردد و در این مسیر حاضر نیستند تحت سیطره ابرقدرت دیگری ادامه حیات بدهند.
3) بینظمی و آشفتگی در جهان به حدی زیاد است که اصلیترین خواسته اکثر دولتها و حیاتیترین آنها، بقاء و دوام در نظام جهانی است. و هدف ایدئولوژیک و بلندمدت برای رهبری دنیا ندارند.
4) آمریکایی که زمانی به دنبال ایجاد ثبات مبتنی بر سیطره خود به جهان بود، در تحقق این خواسته ناکام مانده و حالا با اتخاذ استراتژی جدید، در حال ایجاد بیثباتی کنترل شده است. و از بیثباتی در هرجای دنیا منتفع خواهد شد.
5) برای رسیدن به هدف بقا، هر دولت نه تنها باید موازنه قدرت با سایر دولتها انجام دهد، بلکه باید تا حد امکان در جهت بیشینه کردن این قدرت بکوشد. این امر، گویا بهترین راهبرد برای تضمین دوام ایجاد هژمونی و قدرتی فراتر از بقیه دولتهاست. غلبه تنها راه بقاست.
6) برای رسیدن به این هدف و تامین امنیت، دولتها باید اتکا به خود کنند؛ به جهت ترسی که در نظام پر هرج و مرج بین المللی وجود دارد.
تجربه تاریخی دنیا در قرن اخیر هم بر اثبات پیشفرض های اشاره شده تاکید میکند. تجربیاتی مثل اوکراین، افغانستان، عراق و لیبی. این به معنی اثبات درستی رویکرد تقویت نظامی و قدرت منطقه ای جمهوری اسلامی در چارچوب نظریه واقعگرایی تهاجمی است. نگاه و موضع روسیه در قبال نظام جهانی کنونی برای ما بسیار حیاتی و حساس است. چراکه انقلاب اسلامی با شعار ناکارآمدی ساختارهای بین المللی و ظالمانه و ناعادلانه بودن قواعد نظام جهانی به رهبری آمریکا بر سر زبانها افتاد و حالا مواضع یک قدرت اقتصادی و سیاسی با این خوانش انقلاب همسویی دارد و یک فرصت تاریخی برای جمهوری اسلامی را رقم زده تا از این طریق اجماعی بر علیه وضع کنونی فراهم کند و تغییری ایجاد کند. جمهوری اسلامی میتواند با قدرت گرفتن روسیه، جهان را از تک قطبی بودن خارج کند و جهانی که چند قطبی داشته باشد، برای تغییرات بنیادی مستعدتر است؛ تا جهانی که یک ابرقدرت و کدخدا داشته باشد و قدرت متمرکز جهانی وجود داشته باشد.
این راهبرد اصلی و فعلی جمهوری اسلامی است. اما چند نقطه ابهام وجود دارد: به بیان دیگر روسیه تا انتهای ماجرا همراه نخواهد بود و بارها در همین سازوکارهای بین المللی خنجر خود را به جمهوری اسلامی زده است. دوم اینکه اگر بپذیریم که در کلیت، ایران و روسیه همسو هستند، اگر چنانچه روسیه از مسیرهای غیر انسانی و ظالمانه بخواهد دوقطبی جهان را بشکند، جمهوری اسلامی باید محافظه کارانه میان ظلم و ظلم بالاتر یکی را برگزیند و در مقابل دیگری سکوت کند و برای اینکه کلیت همسویی ضربه نخورد در برابر ظلم و تجاوز و قتل و غصب و دخالت کاری نکند؟ اگر این ظلم و غارت از حدی فراتر رفت آن موقع چه باید کرد؟ ابدا در آموزه های انقلاب چنین انفعالی تجویز نشده است.
اما بازگردیم به اوکراین. از یک طرف پوتین سنگی را درون چاه انداخته که صدها عاقل حالاحالاها نمیتوانند آن را در بیاورند و بدون در نظر گرفتن مقاومت و تاب آوری اوکراینی ها وارد یک جنگ فرسایشی شده است و از طرف دیگر امپراتوری رسانه ای؛ و کسانی که برای جنگ ها و خونریزی های دائمی دنیا در این دهه های اخیر در افغانستان و یمن و عراق و سوریه روزه سکوت گرفته بودند و حالا ناگهان انسانیتشان گل کرده و سر از تخم درآورده اند و اشک تمساح میریزند و استاندارد دوگانه ی چشم آبی و غیرچشم آبیهایشان بدجوری توی ذوق میزند.
در این میانه، روشی که روسیه در این جنگ اتخاذ کرده و در آن غیرنظامیان و بیگناهان مورد حمله قرار میگیرند، و همچنین شیوهای که برای دخالت سیاسی عیان در اوکراین قبل از حمله اخیر در پیش گرفته بود و در حال تکثیر الگوهای جداییطلبانه بود، ملعبه و برگ برنده آمریکا برای پیروزی بدون دردسر در این جنگ از راه دور شده است. شاید بیراه نباشد که بگوییم پوتین وارد تلهای شد که بخشی از دستآوردهای نه فقط روسیه که حتی ایران را در نبرد با دیکتاتوری پشت پرده جهانی بر باد فنا داد. ای کاش زودتر بفهمد چه شکست تاریخی خورده است. و ما نیز زودتر راهی برای باز کردن کاف سردرگم سیاست خارجهمان پیدا کنیم.
گزارش از سید مرتضی محمودی
