به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ یکی از مهمترین نشانههای فرهنگی هر کشور، شیوه پوشش مردمان آن است. از طرفی صنعتی که امروزه به عنوان مد و فشن شناخته میشود یکی از بزرگترین حیطههای کاری، فرهنگی و هنری در جهان است که در کشور ما نیز ریشه دوانده و جایگزین شیوههای سنتی تولید و توزیع لباس گشته است.
سرزمین ایران در طول حیات خود شاهد تغییرات سیاسی و فرهنگی بسیاری بوده و طبیعی است که همگام با این تغییرات، شیوه پوشش مردمان ساکن آن نیز تحت تأثیر قرار گرفته است.
در این بین باید گفت که با وجود دگرگونیهای بسیار، برخی ویژگیها نیز در پوشش مردم این سرزمین طی تمامی اعصار دستنخورده باقی مانده و تنها با ورود صنعت مد و فشن امروزی است که دچار تغییر شدهاند. مسئلهای که تأثیر و اهمیت این صنعت را به خوبی هویدا میکند.
در این مقاله علاوه بر شرح تاریخچه مد و فشن و چگونگی ورود آن به ایران، به شیوههای پوشش در اعصار مختلف تاریخی نیز نگاهی گذرا خواهیم داشت.
دورههای تاریخی پیش از اسلام
• پیش از ورود آریاییها
لباسهای به جا مانده از تمدنهایی همچون شوش و تپههای سیلک، نشان از تنوع بسیار در شیوههای پوشش آن زمان دارد. با اینحال، بیشتر باستانشناسان بر این باورند که تنوع و زیباسازی لباس در آن دوره بیشتر مربوط به زنان بوده و لباسهای مردانه یافت شده اکثرا عاری از نقشونگار هستند.
• هخامنشیان
بیشتر شواهد به جا مانده از دوره هخامنشی اشاره به این دارد که لباس محبوب مردان در آن زمان پیراهنهای ساده و بلند بودهاند. باور بر این است که استفاده از تزئینات مختلف مانند جواهرات بر روی لباس که بعد ها خصوصا در دوره ساسانی بسیار متداول بود در دوره هخامنشی رواج کمی داشته و در صورت وجود هم بیشتر مربوط به لباسهای زنانه بوده است.
اینطور که از یافتههای دوره هخامنشی برآورده میشود؛ بیشتر مردان از هر طبقه اجتماعی از لباسهای یکدست و یکرنگ استفاده میکرده و تنها تفاوت در شیوه بافته شدن و پوشش لباسها بوده است.
• اشکانیان و ساسانیان
اشکانیان که خود دارای پیشینهای ایرانی بوده به شدت تحت تأثیر فرهنگ و پوشش یونانی قرار گرفته بودند. به گونهای که تلاش آنها برای همسانسازی لباسهای اشرافی خویش با نمونههای یونانی در آثار باستانی به جای مانده از آنهاکاملا مشهود است. از جمله ویژگیهای مهم در پوشش زنان این دوره، استفاده از انواع سرپوش و گاهی چادرهایی است که البته تفاوتهای بسیاری با نمونههای اسلامی دارند.
ساسانیان اما تلاش بر از بین بردن تأثیرات یونانی در حکومت خود داشته و به همین منظور شیوه پوشش درباری را نیز تا حد زیادی تغییر دادند. استفاده از رنگهای روشن و جواهرات بر روی لباسها، همچنین استفاده از پارچههای مرغوب مانند پارچه ابریشم به صورت مشابه بین مردان و زنان رواج بسیاری یافت.
برخی از لباسهای مورد پوشش زنان در این دوره بر اساس نقوش موجود بر روی ظرفهای زینتی شامل پیراهنهای بلند و پرچین و گشاد با آستین یا بدون آستین میشوند که معمولا با نواری آن را دور کمر میبستهاند. گاهی لباس به اندازهای بلند بوده که پشت آن بر روی زمین کشیده میشده است.
دورههای تاریخی پس از اسلام
با ورود اسلام به ایران شیوه پوشش نیز دچار دگرگونیهای بسیاری شد. از طرفی مسئله حجاب موجب شد شیوه پوشش زنان شدیدا تغییر کرده تا با سنتهای اسلامی هماهنگ شود. به طور مثال سرپوش و چادر که پیش از این بیشتر حالت تزئینی داشته و در بسیاری موارد منجر به پوشیدگی تمام بدن نمیشد؛ اکنون به صورت جدیتری مورد استفاده قرار میگرفتند.
در بین مردان نیز استفاده از انواع عمامه و عبا رواج یافته و هر قشر از جامعه عمامههای مخصوص به خود را داشتند که هم از لحاظ رنگ و هم در شیوه بسته شدن تفاوتهایی داشتهاند. گفتنی است که در این دوره نیز طی رفتوآمد حکومتهای بسیار، تغییراتی جزئی در شیوه پوشش مردمان نیز ایجاد میشد اما اصل تناسب با فرهنگ اسلامی همواره مورد توجه بود.
دوره قاجار
اما سرآغاز رواج و مد و فشن به مفهوم امروزی آن در ایران را میتوان به دوره قاجار نسبت داد. تعاملات فرهنگی با غرب و سفرهای بسیار اقشار اشرافی و ثروتمند به اروپا، از جمله دلایلی بود که باعث شد شیوه پوشش بسیاری از مردم و خصوصا زنها در این دوره دستخوش تغییرات بسیاری شود.
در ابتدای این دوره زنان اشرافی عادت به استفاده از لباسهای پر زرقوبرق و مملو از جواهرات داشتند. البته استفاده از انواع چادر، سرپوش، پیراهن و روبنده که بسته بر فرهنگ مناطق مختلف اشکال متفاوتی داشتند بین زنان طبقه عادی تا پایان حکومت قاجار همچنان رایج بود.
اما در تهران که بیشتر از هر نقطه دیگری در حال توسعه و نوسازی بود؛ چشم بیشتر مردم به دربار بود و زنان طبقات مرفهتر تلاش داشتند که پوشش خود را مشابه زنان درباری انتخاب کنند.
جالب اینجاست که نقطه شروع تغییرات در پوشش زنان این دوره به گونهای به اولین ملاقات همسر فتحعلیشاه با همسر نماینده انگلستان در ایران برمیگردد. در طی ملاقات این دو، لباس ساده ساتن سفید زن انگلیسی که تنها با چینهای توری تزئین شده بود؛ ملکه ایران را تحت تأثیر قرار میدهد.
این مسئله باعث شد زنان درباری لباسهای پر زرقوبرق پیشین را تا حد زیادی کنار گذاشته و به لباسهایی که طرحهای اروپایی و اسلامی را به اشکال مختلف باهم ترکیب میکرد روی بیاورند.
اما رویه تغییر پوشش پس از این و خصوصا در دوره ناصرالدین شاه، به واسطه سفرهای بسیار طبقه اشرافی و تحصیلکرده به اروپا و همچنین تأسیس دارالفنون و ورود متعدد آموزگاران غربی به ایران، شدت بیشتری گرفته و به مردان نیز سرایت کرد. گفتنی است که نخستین نمونههای استفاده از کلاههای غربی که در آن دوره به کلاه فرنگی مشهور بود نیز در این دوره مشاهده میشود.
دوره پهلوی
برخلاف دوره قاجار که طی آن تنها درباریان و خدمتگزاران نهادهای رسمی مجبور به رعایت پوشش مورد نظر شاه بودند؛ در دوران پهلوی اول تلاش بر این بود که شیوه پوشش عامه مردم نیز به صورت اجباری تعویض شود.
رضا شاه در پی تلاشهای خود برای مدرنسازی ایران دستور به کشف حجاب داده و مردان را نیز مجاب کرد عبا و عمامه را کنار گذاشته و به پوشش کتوشلوار و کلاه پهلوی روی بیاورند. همچنین لباسهای فرم غربی نیز در دانشگاه و مدارس اجباری شد.
نکته حائز اهمیت اینجاست که در این دوره تنوع لباس در تمام جهان و خصوصا در غرب در حال افزایش بود و جدا از شیوههای جدید در طراحی لباس، استفاده از ویژگیهای مختلف مانند انواع پارچه به جای تنها یک نوع پارچه رواج بسیاری یافته بود.
با سر رسیدن دوره دوم پهلوی، حالت اجباری کنار گذاشته شده و مردم توانستند آزادانه به انتخاب لباسهای مورد نظر خود بپردازند. نخستین رویدادهای مد و فشن ایران در این دوره برگذار شده و تنوع سبک لباسها نیز افزایش یافت.
در این دوره لباسهای متنوع بسیاری که همگی بر اساس شیوههای غربی طراحی میشدند از جمله انواع دامنهای چین دار، کتوشلوارهای پارچه گشاد و دامنها، کتها و جلیقهها با رنگهای متنوع بین مردم رواج یافتند.
پس از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب اسلامی صنعت مد و طراحی لباس بار دیگر دچار تغییرات بزرگی شد. از طرفی لباسهای زنانه بار دیگر متناسب با شرع اسلامی طراحی شده و تنوع لباسهای مردانه نیز تا حدی کاهش یافت. با اینحال بیشتر لباسهای تولیدی همچنان با الهامگیری از لباسهای غربی طراحی شده و استفاده از بسیاری لباسها با اصالت غربی ادامه پیدا کرد.
سخن پایانی
به طور کلی، تاریخچه مد و فشن در ایران نشاندهنده تحولاتی عمیق در طول زمان است که تحت تأثیر فرهنگها، سیاستها و تغییرات اجتماعی قرار داشته است. امروزه پس از همهگیر شدن لباسهای غربی در سطح جهانی نیز، بسیاری از طراحان لباس و جوانان ایرانی در تلاش هستند که با تلفیق نقشهای گوناگون ایرانی با لباسهای روز، هویت باستانی خویش را زنده نگه دارند.
