به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ خرما یا «رطب» یکی از نمادهای تغذیهای سنتی در ماه مبارک رمضان برای مسلمانان است؛ محصولی که از دیرباز با فرهنگ اسلامی و آیینهای رمضانی گره خورده و طبق سنت نبوی، نخستین خوراکی افطار پس از اذان مغرب به شمار میرود. ارزش غذایی بالا و هضم آسان، خرما را به انتخابی ایدهآل برای پایان ساعتهای طولانی روزهداری تبدیل کرده است.
از منظر علمی نیز خرما سرشار از قندهای طبیعی است که بهسرعت انرژی از دسترفته بدن را جبران میکند. وجود مواد معدنی و فیبر در این میوه، به تعادل بدن در دوره روزهداری کمک میکند و همین ویژگیها باعث شده خرما نهتنها یک خوراک سنتی، بلکه یک کالای راهبردی در امنیت غذایی و تنوع سبد مصرف خانوارها باشد. قابلیت نگهداری طولانیمدت بدون افت محسوس ارزش غذایی نیز جایگاه آن را در تجارت جهانی تثبیت کرده است.
آمارهای سال ۲۰۲۴ منتشرشده از سوی سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو)، سازمان تجارت جهانی و بانک جهانی نشان میدهد کشورهای عربی همچنان سلطه قابلتوجهی بر تولید و تجارت جهانی خرما دارند؛ هرچند ایران نیز در این رقابت جایگاهی مهم و اثرگذار دارد.
ایران در جمع چهار قدرت بزرگ تولید خرمای جهان
بر اساس آمار فائو، در سال ۲۰۲۴ عربستان سعودی با تولید ۱.۹۲ میلیون تن خرما در رتبه نخست جهان قرار گرفته است. پس از آن مصر با ۱.۷۵ میلیون تن و الجزایر با ۱.۳۳ میلیون تن جایگاههای دوم و سوم را به خود اختصاص دادهاند.
ایران با تولید ۱.۱۸ میلیون تن خرما، چهارمین تولیدکننده بزرگ جهان است و جایگاهی راهبردی در بازار جهانی این محصول دارد. پس از ایران، پاکستان با ۶۰۴ هزار و ۲۴۳ تن، عراق با ۵۸۷ هزار و ۱۸۹ تن، سودان با ۴۴۳ هزار و ۱۳۳ تن، عمان با ۴۰۰ هزار و ۶۵۵ تن، تونس با ۴۰۰ هزار و ۲۱۹ تن و امارات با ۳۳۳ هزار و ۶۳۲ تن در رتبههای بعدی قرار دارند.
در میان کشورهای عربی نیز عربستان، مصر و الجزایر سه تولیدکننده نخست هستند و پس از آنها عراق، سودان، عمان، تونس، امارات، لیبی با ۱۸۷ هزار و ۳۹ تن و مراکش با ۱۱۱ هزار و ۸۸۷ تن قرار گرفتهاند.
بخش خرما در بسیاری از کشورهای منطقه از جمله عربستان، مصر، تونس و امارات در ماه رمضان به منبع اصلی درآمد تبدیل میشود؛ بهطوریکه هم فروش داخلی جهش مییابد و هم صادرات برای پاسخ به افزایش تقاضای جهانی رشد میکند. توسعه کشت و صادرات خرما، جایگاه این کشورها را در نقشه تجارت جهانی تثبیت کرده و اهمیت اقتصادی این محصول سنتی را دوچندان ساخته است.
رقابت میلیونی در بازار صادرات؛ عربستان در صدر ارزش صادرات
بر پایه دادههای ابزار «راهکارهای تجارت یکپارچه جهانی» (WITS) وابسته به بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی، عربستان سعودی در سال ۲۰۲۴ با صادرات ۳۵۱ هزار و ۴۸۹ تن خرما و کسب ۴۵۲.۲۱ میلیون دلار، بیشترین ارزش صادراتی جهان را به خود اختصاص داده است.
پس از عربستان، اسرائیل با ۳۱۲.۶۷ میلیون دلار از صادرات ۶۰ هزار و ۵۵۵ تن، تونس با ۳۰۷.۴۲ میلیون دلار از ۹۷ هزار و ۵۹۴.۳ تن، مصر با ۱۰۵.۵۷ میلیون دلار از ۲۲ هزار و ۵۴۶ تن، هلند با ۹۶ میلیون دلار از ۲۰ هزار و ۲۰۹.۳ تن، ایالات متحده با ۸.۵۲ میلیون دلار از ۱۴ هزار و ۲۹۷.۵ تن، اردن با ۷۲ میلیون دلار از ۲۰ هزار و ۸۲.۷ تن، فرانسه با ۵۳.۲۲ میلیون دلار از ۱۸ هزار و ۵۷۲.۷ تن، پاکستان با ۵۰.۱۷ میلیون دلار از ۱۲۴ هزار و ۶۵۱ تن و ترکیه با ۳۴.۳۹ میلیون دلار از ۱۴ هزار و ۸۸۸ تن در جمع ده صادرکننده نخست جهان قرار گرفتهاند.
در میان کشورهای عربی، عربستان، تونس، مصر و اردن بالاترین درآمد صادراتی را داشتهاند و پس از آنها مراکش با ۱۷.۷۶ میلیون دلار، لبنان با ۲ میلیون دلار، بحرین با ۴۱۵ هزار و ۳۱۰ دلار و کویت با ۲۲۳ هزار و ۳۱۰ دلار دیده میشوند.
مغرب سومین واردکننده بزرگ خرما در جهان شد
بازار واردات خرما در سال ۲۰۲۴ نیز چهرهای متنوع داشته است. اتحادیه اروپا با وارداتی به ارزش ۴۴۴.۱۸ میلیون دلار در صدر قرار دارد. هند با ۲۸۶.۱۸ میلیون دلار (۵۲۶ هزار و ۵۹۶ تن) دومین واردکننده بزرگ جهان است. در این میان، مراکش با واردات ۲۴۷.۷۷ میلیون دلاری و ۱۳۸ هزار و ۴۵۰ تن، به سومین واردکننده بزرگ خرما در جهان تبدیل شده که یک تحول مهم در تراز تجاری این محصول به شمار میرود.
پس از مراکش، فرانسه با ۱۲۴.۱۵ میلیون دلار، ترکیه با ۱۱۲.۳۶ میلیون دلار، هلند با ۱۰۶.۶۹ میلیون دلار، ایالات متحده با ۹۸.۸۲ میلیون دلار، بریتانیا با ۹۸ میلیون دلار، آلمان با ۹۵.۵۷ میلیون دلار و اندونزی با ۷۹.۷۴ میلیون دلار در میان بزرگترین واردکنندگان قرار دارند.
در میان کشورهای عربی، مراکش بزرگترین واردکننده است و پس از آن قطر با ۳۲ میلیون دلار، کویت با ۳۱ میلیون دلار، اردن با ۲۸.۶۵ میلیون دلار، مصر با ۲۰ میلیون دلار، لبنان با ۱۳.۴۱ میلیون دلار، موریتانی با ۱۰.۸۷ میلیون دلار، بحرین با ۹.۷۳ میلیون دلار، تونس با ۳۸۴ هزار و ۶۲۰ دلار و عربستان سعودی با ۳۶۶ هزار و ۹۹۰ دلار قرار دارند.
ایران؛ ظرفیت جهش در بازار جهانی خرما
اگرچه ایران چهارمین تولیدکننده بزرگ خرما در جهان است، اما در فهرست ده صادرکننده نخست از نظر ارزش صادراتی نامی از کشورمان دیده نمیشود؛ موضوعی که نشان میدهد ظرفیت بالایی برای توسعه صنایع بستهبندی، برندسازی، فرآوری و نفوذ به بازارهای جدید وجود دارد.
با توجه به رشد تقاضای جهانی، تنوع اقلیمی ایران و کیفیت بالای ارقام مختلف خرمای ایرانی، کارشناسان معتقدند با سیاستگذاری هدفمند در حوزه تجارت خارجی، تسهیل صادرات و تقویت زنجیره ارزش، میتوان سهم ایران را از بازار چندصد میلیون دلاری تجارت جهانی خرما به شکل معناداری افزایش داد.
بازار خرما امروز فقط یک سنت رمضانی نیست؛ یک فرصت بزرگ اقتصادی است که میتواند برای اقتصادهای منطقه، از جمله ایران، به سکوی پرتاب صادرات غیرنفتی تبدیل شود.
